Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет488/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   484   485   486   487   488   489   490   491   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
болыстык  (<болыс<  волость<  ұлыс)+тык, упра- 

вительдік т.б.  Рас,  бұл аталған  кірме түбірлі жа- 

салымдар  оздерінің  қазіргі  кездегі  қолданымы 

ж ағы нан  біркелкі емес.  М ысалы,  соңғы  торт ту- 

ылым  қазақ тілінде откен  ғасырларда пайда бол- 

ған.  Сондықтан да олар сол ілгерірек уақыттағы, 

XX  ғасы рды ң  бас  ш амасы ндағы   әдебиеттерде 

ж иірек ұшырасады.  Қазір тек тарихи тақы рыпқа 

ж азы лған шығармалардан  ғана ара-тұра ұшыра- 

сады.

-лы к//-лік,  -дык//-дік,  -т ы к//-т ік форманты 

м ен  ж еке  бір  ж еміс  иә  осім дік  атауларының 

бірігуінен жасалған туынды зат атауларының ендігі 

бір семантикалык тобы кәсіби лексикам ен  бай- 

ланысты болып  келеді.  М ұндай  мағыналы дери- 

ваттар қатарында кауындык, жусандык, макталык, 

жүзімдік,  күрііитік, жоцышкалык,  жүгерілік,  те- 

м екілік,  тағы  осы  сияқты ларды  атауға  болады. 

Аталмыш  ф ормант  бұл  кәсіби  терминдерде  өзі 

ж ал ған ған   негіз -  сөзге  м екендік мән  үстеп тұр. 

Себебі  ж үгерілік десек  те  немесе  м акт алы к  иә 



жүзімдік десек те, ойға бірден жүгері, макта, жүзім 

өсірілетін  жер оралады,  я ғн и   олардың  қай -қай - 

сысы да сол аталған  осімдік егілген жер мағына- 

сы н  білдіреді.  Бұл  форманттың  және  қайсыбір 

елді  мекен  атына  ж алғаны п  келу  реті  тек  қазақ 

тілінде  емес,  түркі  тілдерінің  біразында  жалпы 

ертеден  бар.  Ертеректе  кейбір  ұлтты  (халықты) 

тіпті  оны ң  тұрған  жерінің  атымен  атау  дәстүр 

болған.  Мысалы, бұрындары ұйғырлар мен озбек- 

тердің  тұрған  мекенінің  атына  -лык,  -тік  фор- 

мантын жалғап, кашкарлыктар, тэшкендіктер деп 

те  аталғаны  белгілі.  А м ерикандықтар  да  солай 

ежелден тұрып  келе жатқан жер атымен аталады. 

Демек, тіліміздегі кашқарлық,  тэшкендік, м арғұ- 



ландык,  американдық дериваттары  міне осындай 

этнонимдік  негізде  пайда Ъ опғш . Ааматы кала- 



сындағы орыс, қазақ, ноғай, тараншы,  дүнген, қаш- 

қарлық,  тәшкенттік болсын, кобінің аузында  Фид- 

лердіц  аты  үдайы  алғы с аралас  аталатын.  Әуе-


зов те осындағы қашқарлық,  тэшкенттіктуъш- 

ды  зат атауларын  ұйғы р,  өзбек деген  м ағы нада 

алып  қолданған.

Ж алпы   н егіз  сө зд ер   м ен  осы   - л ы қ // - л ік , 



-ды қ//-дік,  -т ы қ //-т ік   ф орманты  арасы ндағы  

сөзжасамдық қатынастың сондай  мына бір тұсы 

да көңіл аударады.  Мысалылуз, апта, ай, өкіл,  от, 

бұқара, тэлімгер, кепіл, куэ, сэске түбірлерінің қай- 

қайсысы  да  қазақ  тілі  үшін  әбден  етене  болып 

кеткен, байырғы сөз саналады.  Бірақ -лы қ //-лік , 

-ды қ//-дік,  -т ы қ //-т ік  форманты  арқылы  осы- 

лардан жасалған туынды зат атауларынан  ондай 

байы рғы лы қ,  етенелік сезілмейді; күздік,  апта- 

лық, айлық, өкілдік, оттық, бұқаралық, тэлімгерлік, 

кепілдік,  куэлік,  сэскелік.  Бұл ж аңа жасалымдар 

кең естік  дәуірдегі  тіл  тәж ір и б есін ің   рухына 

көбірек  келіңкірейді.  М ысалы дш ш қдери ваты - 

ның семантикасы екі бірдей терминдік ұғыммен 

байланысты.  Бүгінде ол  орыс тіліндегі месячник 

лексемасын да, о/с/шд(зарплата)  сөзінің де бала- 

масы ретінде  қолданылады.

Оттық туынды  зат атауы да солай әр түрлі 

м ағы нада  қолданылады :  м алға  шоп  салатын 

орын, я ғн и   “а қ ы р ”  м ағы насы н  білдірсе,  соны- 

мен  қоса  сіріңке (спички)  мәнінде  де  жұмсала- 

ды.  Ол  -  сондай-ақ  металлургия  өнеркәсібінде 

горелка  терм инінің  баламасы  ретінде  де  әбден 

орны ққан  сөз.  Оттық  туынды  зат  атауының 

осындай  үш бөлек мағынада қолданылуы түрко- 

логияда омоним сөздер тұрғысынан түсіңдіріледі. 

Қ азақ тілінде өкілдік туынды  зат атауы да  қазір 

орыс  тіліндегі  полномочие,  представительство 

дейтін екі бірдей терминнің орнына жұмсалады.

-лы қ //-лік ,  -ды қ//-дік,  -т ы қ //-т ік  форман- 

ты  тілімізде түрлі  кірме түбірлерге ж алғаны п  та 

туынды  зат атауларын жасайды.  Бірақ олардың 

діліміздегі сіңімділік дэрежесі,  яғн и   қазақылану 

қалпы  біркелкі емес.  М ысалы, құрбандық,  дұға- 

лы қ,  намаздық,  тұмарлық,  кэззаптық,  кэпірлік, 

эзэзілдік, зұлматтық,  мұсылмандық,  ж ұмалық, 

зэбірлік, жендеттік, ғұламалық сияқты араб-иран 

сөздерінің  “бөтен  тектілігі”  қандай  мәтінде  де 

жалпы айқын сезіліп тұрады.  Сондай-ақ, батыр- 

лық, даналық,  қателік, құпиялық,  балуандық,  дос- 

тық, қастық дегендердің де түбірлері басқа текті. 

Бірақ  бұл  соңғы   топ  жасалымдардың  “бөтен 

тектілігі”  алды ңғы лардағы дай  ондай  корінімді 

емес.


Созжасамдық -лы қ //-лік ,  -дық//-дік,  -т ы қ // 

-тік форманты  интернационал түбірлерге де жал- 

ғанып, туынды  зат атауларын түзе алады: кало- 



риялық  (калорийность),  бодандық  т.б.  Адал  бо-

дандығына орай сый ретінде сол күнэкар пенденің 

жер-жайы, м ал-м үлкі,  қора-қопсысын алады (М а- 

ғауин);  Тоқты  еті  калориялығы  жонінен  ересек 



қой етінен кем  түспейді ( “Қ.Ә. ”).

Туынды  зат  есімдер  біры ңғай  тек  туа  түбір 

зат  атауларынан  емес,  сонымен  қоса тума түбір 

зат атауларынан  да жасалады.  Бірақ  есім  негізді 

туа түбірлерден қалы птасқан туынды  зат атаула- 

ры на  қарағанда,  тума есім  создерден  пайда бол- 

ған  туынды  зат  атаулары  сан  ж ағы нан  едэуір  аз 

болады.  Я ғн и , тума есімдердің ж ұрнақ  қабылда- 

ғы ш ты қ  қабілеті  туа  түбір  есімдердің  ж ұрнақ 

қабылдағыштық қабілетінен едәуір төмен.  Себебі 

түбірдің  туы нды лы қ  сипат  алуы  он ы ң   әуелгі 

созжасамдық мүмкіндігін, яғни жұрнақпен созжа- 

самдық қатынасқа түсу қабілетін біршама шектей 

түседі.  О сы ған  байланысты туа түбір есімдерден 

туынды  зат атауларын  жасайтын  ж ұрнақтар  сан 

ж ағы нан  кобірек те,  ал тума есімдерден туынды 

зат атауларын жасайтын жұрнақтар сан ж ағы нан 

аз болып  келеді.

Ш ыны ндада, созжасамдық 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   484   485   486   487   488   489   490   491   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет