Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет487/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   483   484   485   486   487   488   489   490   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
290

СӨЗЖАСАМ

систік ж ыныстардың (породалардың)  морфодо- 

гиялы қ ж ы ны старға айналуы ”  сияқты   ескілік- 

тер 


“ қ о л ғ а б ы с т ы қ ” 

етеді.  Мәселе бұл жерде бір- 

біріне  “сауле-ж ар ы ғы н ”  түсіретін,  сөйтіп  бір- 

бірінің  “іш ін ”  аш уға,  құры лы мы н  аны қтауға 

жәрдемдесетін  түрлі  сөз  ф орм алары ны ң  біраз 

ж ағдайда тілдің өз  бойы нан табылаты ны,  я ғн и  

тілді  тілдің  өзі  арқы лы   тану  мүмкіндігі  туралы 

болып отыр.  Ш ы ны нда да,  әр  ұрпақ қай  заман- 

да да тілдің бұл  “оз ішілік” әлемін,  не бір жұмбақ 

қы р-сы ры н   сол  немесе  туыс  өзге  бір тілдер де- 

регі арқы лы  таниды ж әне өз дәуірінің  ментали- 

теті тұрғы сы нан таразылайды.  Сөйтіп,  бұл айт- 

қандарымыз да тілдің бір тұтас жүйе екендігінің, 

ал  бұл ж үйенің қаш анда және қатаң түрде тек өз 

“тәртібіне”  (“своему порядку”) бағынатындығы- 

ның тағы  бір айғақ-дерегі болып табылады.

С ө зж асам д ы қ   бұл  - л ы к //- л ік ,  -д ы к //-д ік , 

-т ы к//-т ік ф орманты ны ң қолданымдық та,  се- 

мантикалық та аясы өте кең.  Ол үнемі тек белгілі 

бір зат атауларымен,  ұғы м ы   нақтылы түбірлер- 

мен  ғана  емес,  м ағы насы  дерексіз,  жалпылама 

мәнді  сөздермен де  осылай сөзж асам ды қ қаты - 

насқа жиі түседі.  Бірер мысал: Ж оқтықтың бар- 



лы қ қ а   жіберген  келгіні  біз  дегендей  шаттана 

жайнайды  (Әуезов).  Өлец  деген  тумайды  жай- 

шылыкта,  Өлең деген тулайды қайшылықта (Ма- 

қатаев). Хуқ құрдастығын алатын өзге жол жок 

(“ Қ азақ”).

Тілімізде  қазақ  даласы ндағы   бұры нғы   ел 

басқару ж үйесінің  өзіндік  ерекш елігіне  сәйкес 

қалыптасқан лауазым атаулары да біраз бар.  Олар 

да осы  -л ы к //-л ік ,  -ды к//-дік,  -т ы к //-т ік  ф ор- 

м анты  мен  туа  түбір  зат  атаудары ны ң  озара 

созжасамдық қатынасынан пайда болған,  мыса- 

лы: ондык, еіулік, жуздік, мыңдык, хандык, сұлтандык, 



патшалык,  билік,  болыстык,  бектік.  Тілімізде 

бұрын бұл  келтірілген түрлі лауазымдардың ж и- 

ынтық номинациясы ретінде орныққан ұлыктык, 

торелік,  экім дік сияқты   жекелеген  туынды  зат 

атаулары да болған.

Белгілі бір  кәсіп,  маманды қ түрімен  байла- 

нысты  туынды  зат  атаулары  өзалдарына  бөлек 



тағы бір м ағы налы к топ құрайды.  Бұлар да осы 

-лы к//-лік,  -дык//-дік,  -т ы к//-т ік формантының 

қаты суы мен туа  және  туынды  түбір  зат атаула- 

рынан ж асалған,  мысалы: кірекештік,  кажылык, 

казылык, молдалык, баксылык, балуандык,  ғалым- 

дык,  ұстаздык, тағы осы сияқтылар.

Тілде пайда болған түрлі жаңа туылым әдетте 

ең алдымен,  ондағы  осы -лы к //-лік ,  -ды к//-дік, 

-т ы к//-т ік типтес онімді созжасамдық формант-

тарымен кобірек байланысты болып келеді.  Олар 

бұл ретте тілімізде ежелден бар туа, тума түбірлерге 

де, сондай-ақ озге тілдік кірме создерге де жалға- 

на береді. Ж әне оның сөзжасамдық өнімділігі осы 

екі сала лексикалық топтың қай-қайсысымен кел- 

генде де айқын көрінеді. Тіліміздегі кірме түбірлер 

м ен -лы к //-лік ,  -ды к//-дік,  -т ы к//-т ік форманты 

арасындағы сөзжасамдық қатынастан туған мұндай 

жаңа туынды зат атаулары мына төмендегі сияқ- 

тылар  болып  келеді:  заседательдік,  жонглерлік, 

адвокаттык, офицерлік, старшындык, кандидаттык, 

капитандык, кассирлік, драматургтік, министрлік, 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   483   484   485   486   487   488   489   490   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет