Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


-лық//-лік,  -дық//дік, -тық//-тік



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет484/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   480   481   482   483   484   485   486   487   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-лық//-лік,  -дық//дік, -тық//-тік. Созжасам- 

ды қ  бұл  ф ормант  түрік  тілдерінің  жалпы  қай- 

қайсы сы нда  да  ең  өнімді  ж ұрн ақ  саналады. 

Ғалымдар оны түрліше этимологиялайды:  біреу- 

лер іл етістігінен, ал  көп зерттеушілер “лық толы” 

дегендегі ль//ссозінен  ш ығарады.  Созжасамдық

бұл  ф орм ант  әсіресе  туа  түбір  зат  атауларына 

кобірек ж алғанады .  Ал  бұл туа түбір  атаулар се- 



м ант икалы к ж акт анәр тарап  болып  келеді.  Со- 

ған байланысты олардан жасал ған туынды зат атау- 

ларының мағыналары да түрлі-түрлі.

Тіліміздегі  туа  түбір  зат  атауларына  - л ы к // 



лік,  -ды к//-дік,-т ы к//-т ікф орм ат ъ\ жалғану ар- 

қылы  ж асалған  туынды  түбір  зат  атауларының 

бірқыдыруын  этномэдени  лексикаға  катысты 

сездер  құрайды.  Ондай  туынды  зат  атауларына 



актык  <  а қ + ты қ ,  айттык  <  айт+ты қ,  ерулік  < 

еру+ лік,  базарлык  <  б азар + л ы қ,  көрім дік  < 

корім+дік,  осылар  іспеттес озге де  біраз салттық 

терминдерді  ж атқы зуға  болады.  Дэл  осы  құры - 

лымда  қалы птасқан  туынды  зат  атауларының 

ендігі  бір  үлкен  семант икалык /лобь/халқымыз- 

дың байырғы затгық мәдениетімен, өзіндік тұрмыс 

жағдайымен байланысты. Олар,  мысалы мына си- 

яқтылар: карыктык <  қары қ+ ты қ (халықтық ме- 

дицинада қан  қысымы жоғары адамның басынан 

қан  соратын  ескілікті  құрал), каламдык <  қалам- 

+ ды қ  (уықтың  ж оғары   ұшы  сұғы латы н  ш аны - 

рақ  тесіктері),  бауырлык  <  бауы р+ лы қ  (дәртені 

көтеріп байлайтын бауыр айыл), желдік< жел+дік, 



терлік < тер+ л ік  (терлігі  майдай  ерімей), октык

<  о қ+ ты қ: А яғы на салғаны   О қты ғы  таза  күдер- 

ді  (фольклор), асмалдык <  асмал+ды қ (әшекейлі 

түйе  жабуы,  түйе  кежімі),  түндік  <  тү н + д ік  

(=түңлік  < түң+ лік),  туырлык <  туыр  (< тоор)+ - 

лы қ, еттік < ет+тік, отындык < отын+дық, жіптік

<  ж іп+ тік,  істік  <  іс+тік т.б.

Ж оғарыда келтірілген ж іптіктуынды зат ата- 

уын  зергерлікпен,  жалпы  қолонер кәсібімен ай- 

наласытан  шеберлер ж ағы   болмаса,  бүгінде көп 

адамдар,  әсіресе  кейінгі  буын  өкілдері  біле  бер- 

мейді.  Түрмандарға какт алған күміс өрнектердін 



су сызыктарына сары жез,  кызыл мыс жіптіктер 

де пайдаланылады (Қасиманов). Тіліміздегі белгілі 

жіптіктей туынды  сын  атауы осы жіптік туын- 

ды зат атауынан  жасалған.

Туа түбір зат атауларынан  сөзжасамдық осы 

формант арқылы жасалған туынды зат атаулары- 

ның  түрлі  тағам   және  осімдік  түрлерімен,  сон- 

дай-ақ жәндік, жануарлармен байланысты д ам а- 



ғыналык топтары  бар:  корыктык <  қо ры қ+ ты қ, 

еңлік  <  ең+ лік,  кымыздык  <  қы м ы з+ ды қ,  уыз- 

дык  <  уыз+дық,  инелік  <  ине+лік,  жандык  < 

ж ан+ ды қ, тағы  осы сияқтылар.

Қ азақстанны ң  жалпы  бар  айм ағы нда  емес, 

кейбір  өңірінде  ғана  айтылатын  соңғы   жандык 

туынды  зат  атауы  мен  тіліміздегі  белгілі  жәндік 

есімі - озара ортақ эпонимді дериваттар.  Екеуінің





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   480   481   482   483   484   485   486   487   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет