Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет479/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   475   476   477   478   479   480   481   482   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЗАТ  ЕСІМДЕР  СӨЗЖАСАМЫ

285

Д ы бы сты қ бұл бір типтілік, жүйелілік ең алды- 

мен  төрт бағандағы   сөздердің жалпы  қай -қай - 

сысының да деривагтық сипатын, туындылығын, 

ең  бастысы  олардың  түбірлік  бөлігін  аны қтай- 

тын  бірден-бір шешуші, теориялы қ негіз болып 

табылады.

Рас,  бұл  түбірлік  бөліктер  өздерінің  әуелгі 

тек-тұрпаты,  семантикасы ж ағы нан  бір қатарда 

тұрған  жоқ.  Іштерінде  ұғы м ы   аны қ,  айқы нда- 

ры м ен  қоса,  м ағы насы   көмескі  тартқандары 

бірқыдыру. Аз сөз енді соңғы  тарап түбірлер ту- 

расында.  М ысалы, тіліміздегі қаймал інген деген 

тіркес  “ М укаддиматта”  “ верблюдица,  стремив- 

ш аяся  к самцу” деп түсіндірілген.  Бұл  келтіріл- 

ген дерекке  қосымш а ретінде тағы  қазақтар ара- 

сында түйеге байланысты айтылатын қаю,  қайы- 

м а у сөздерін де атауға болады.  Әдетте  қайы ған 

інген  қасына таяп біреу келгенде,  үстіне  мінген- 

де  бір  орында  байыз тауып  тұра  алмайды.  Қоз- 

ғалақтап, лыпыл қағып, бұлтындай береді. (Әдет- 

те  теңізде  тұрған  қайы қ  пен  жаңа  ғана  қайнап 

піскен сүт бетінде  енді-енді  тұра  бастаған  қай- 

м ақты ң  да  солай  қозғал ақш ы п ,  қалтылдай  бе- 

ретіні  кімге  боса да жалпы  таны с  көрініс).  Осы 

тұрғы дан  алғанда қайм ал інген тіркесіндегі қай- 

м а л сы ңары н қайық ж әне /сдгшдқлексемалары- 

мен де түбірлестіруге  болатын  сияқты .  Сол  си- 

яқты  ж оғары дағы  қат ам ал дериваты да  “ Мук- 

кадимагга” “сушеное” мағынасындатүсіндірілген. 

Ал  “ бо/мал  ат  буйында  оқи  бор  ат  лош адь  с 

белой отметиной на шее”  (М Қ.  Индекс).  Бірінші 

қатардағы  қалған дериваттық түбір бөлігінің се- 

м антикасы   салы стырма  д ерексіз-ақ  түсінікті. 

Е к ін ш і  қ а т а р д а ғы л а р д ы ң   к е й б ір ін ің   түб ір 

бөліктері де солай түсінікті деуге болады.  Мыса- 

,лы  лсе^ісау  сөзімен  мәндес  бөт(еке),  бет(еге), 

дөд(еге),  т ом(аға).  Себебі,  м оңғол  тілінде  дээд 

“ верхний”  ұғымын  білдіреді,  ал том түбірі сірә 

тіліміздегі тұмсық,  тұмылдырық,  тұмау деген-

дермен  негіздес болу керек. Ал  үшінші, төртінші 

бағандардағы сөз қатарларының копшілігінің түбір 

бөліктері семантикалы қ жақтан жете ан ы қ емес. 

Бірақ бұл олардың түбірлік статусын ж оққа  шы- 

ғара  алмайды.  Себебі  бұл  жерде,  ж оғары да  айт- 

қанымыздай, торт бағандағы создерлің  қай-қай- 

сысыны ң да түбір бөлігін анықтаудағы  (белгілеу- 

дегі)  негізгі шешуші фактор олардың аяқ бөлігінің 

д ы б ы с ты қ   құрам ы   ж а ғ ы н а н   ж үй елі  түрдегі 

біркелкілігі  болып  табылады.  Бұл  да  міне  айна- 

лып  келіп  “тілді  тілдің  өзі  арқы л ы ” ,  я ғн и   тілдің 

өз жүйесіне сүйене отырып зерттеудің жалпы қай 

тілде де  түбірлер  құрамын  тікелей  сөзжасамдық 

ж ұрнақтар  негізінде  анықтаудың ең  бір сенімді, 

ұтымды  жолы болып табылады.

Сөйтіп, ж оғары дағы   ш ағы н талдаудан жеке 

сөз қатарларының аяқ бөлігінің  (ж ұрнақты қ жа- 

ғы ны ң)  ды бы сты қ  құрам ы ны ң  жүйелі  түрдегі 

біркелкілігі  олардың  басқы ,  түбір  бөлігін  ан ы қ- 

таудың бір маңызды  құралы екенін айқын  көруге 

болады.  Д ы бы сты қ  құрамы  ж ағы н ан   мұндай 

біркелкілік, жүйелілік түркі сөздерінің сондай-ақ 

бас тұсы на да тән.  Мәселе бұл арада таза сандық 

көлемі ж ағы нан әртүрлі лексемалар тізбегінің бас 

бөлігінің дыбысты қ біркелкілігі,  бір типтілігі  ар- 

қы лы   оларды ң  (я ғн и   жеке  сөздер  тобы н ы ң ) 

ж ұрн ақты қ  бөлігінің  құрамын  аны қтауға  бола- 

ты нды ғы   туралы  айтылып  отыр.  Ш ы ны нда  да 

түркі  тілдерінің  жалпы  қай -қай сы сы н да  да  тек 

аяқ  шені емес,  бас бөлігі де  солай дыбысты қ жа- 

ғынан жүйелі түрде біркелкі болып  келетін сөздер 

қатары да аз емес.  Сірә,  бұл  көбінесе тілдің жал- 

ғам алы лы қ табиғаты нан, я ғн и  жеке түбірлердің 

сөзж асам ды қ  қызметі  мен  ж ұрнақтар жүйесінің 

сөзжасамдық қызметінің ішкі ара-байланысынан, 

өзара  ш арттастығынан  туатын  ерекш елік  болса 

керек.  Бас бөлігі дыбыстық жақтан жүйелі түрде 

біркелкі  мұндай  сөздер  қатары  қазақ  тілінде  де 

бірталай.  Кейбірі,  мысалы,  мына сияқтылар:



аңсызда

жұрдай

қиян:  ит арқасы  қиянда

арық

аңқау

жұрын

қиыр:  қиы р жайлап,  шет қону

арна

аңғал

жұрнақ

арал

аңғар

ж ұрқа (жүн-жұрқа)

Арыс (топ)

аңды

пңысы

аңыру

аңқию{ аузы)

еңку: еңку-еңку жер  шалмай

жаңсақ

еңіс

жорға

жылға

жаңылу

еңкек

жорту

жылуан

жаңғалақ

еңкіш

жорық

жылым

еңкей



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   475   476   477   478   479   480   481   482   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет