Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет478/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   474   475   476   477   478   479   480   481   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
284

СӨЗЖАСАМ

пікірдің  тағы   бір  ж арқы н  мысалы  бола  алады. 

Ө й ткен і  бұл  ж ерде  “ сөздің  сөзге  ж а р ы ғ ы ” 

түбірлердің  нақты   құрам ы н аны қтауға септігін 

тигізіп тұр.  Түбірлердің бұлай  құрамын анықтау 

өз кезегінде  белгілі дәрежеде сөзжасам ж ұрнақ- 

тарының құрамын анықтау болып табылады. Ал 

түбірлер  мен  ж ұрнақтарды ң  осы  тектік  ж ағы - 

ның,  генезисінің неғұрлым толы ғы рақ ашылуы, 

н еғұрлы м   н ақты л ан а  түсуі  ж алпы   сөзж асам  

жүйесінің өзге тіл деңгейлерімен ара-қатынасын, 

айырым-белгісін соғұрлым тереңірек танып білуге 

мүмкіндік береді.  Бұлай етпеген жағдайда,  яғн и  

сөзжасам жұрнақтары  мен түбірлердің құрамын 

аны қтауға жете  зер  салм айы нш а  сөзж асам ны ң 

дербес тіл деңгейі ретіндегі өзіндік статусы, лин- 

гвистикалық табиғаты жөніндегі ұғым-түсінігіміз 

қалағаны м ы здай  толы қ  болмай  ш ы ғады .  Осы 

орайда бір  көңіл  аударатын  нәрсе: түбірлер  мен 

сөзжасам  ж ұрнақтары ны ң  құрам -құры лы м ы н  

бұлай  “сөзге  сөздің  ж ар ы ғы ”  арқы лы   аны қтау 

ж оғары да аталған динам икалы қ синхрониядан 

(“синхрония ди нам ическая” дегеннен) еш  шал- 

ғай кетпейді.

М іне,  бұл жерде біз тағы да сол  “тілді тілдің 

өзі арқылы зерттеу” мәселесіне тап болып отыр- 

мыз.  Түбірлер мен жеке сөзжасам ж ұрнақтары - 

ның  құрамын  неғұрлы м  тереңірек таны п  білуде 

пайдаланы латы н  бұл  “тілді  тілдің  өзі  арқылы 

зерттеу”  әдісінің жолы бір бұл  ғана емес,  мыса- 

лы  м ы надай  да  жолы  бар:  бірінші  бөлігі  (бас 

ж ағы )  нем есе  ая қ   ш ені  д ы бы сты қ  ж ағы н ан  

құрамдас,  бірдей  болып  келетін  (екі-үш тен  кем 

емес)  белгілі  бір сөздер  тобын  өзара туыс түркі 

тілдерінің қай-қайсы сы нан да, сол қатарда қазақ 

тілінен  де  кездестіруге  болады.  Бұл  ретте  әуелі 

мына бір сөйлемге  көңіл аударып  көрелік.

Қоқан  хандығының  қолында  мерт  болған 

Тәтиді оның елі  “халқына т ұлға,  озенге ж ылға, 

тауға өлке,  елге серке болған еді” деп жоқтайды 

(Қоңыратбаев).

О с ы н д а ғы   т ұ л ғ а ,  ж ы л ға ,  о лк е ,  серке 

сөздерінің  соңғы   бөлігіндегі  қатаң  жүйелілік, 

біркелкілік,  я ғ н и  оларды тұйы қтап тұр ған   -ға , 

-ке  ф орм анттары ны ң  ды бы сты қ  ж ағы н ан   бір 

тұрпатты лы ғы   ең  алдымен  бұл лексем аларды ң 

дериваттық ж ағы на, туындылық сипатына мең- 

зейді.  Ойымызды  нақты лай,  тарата түссек:  жо- 

ғарыдағы соншалықты көрінеу жүйелілік бүгінде 

тілімізде жеке  кездеспегенмен,  семантикасы  да 

күңгірт көмескі тартқанымен, аталмыш лексйка- 

лық едиі шцалардағы тұл, жыл, ол, сер бөлікгерінің 

бір кезде өз алдына түбірлік статусы  бар, дербес

қолданымды сөз болғанды ғы на,  ал олардың со- 

ңын ала тұрған тиянақтаушы -ға,  -ке формантта- 

рының сөзжасамдық қызметтегі арнайы элемент- 

тер екендігіне тікелей тұспалдай көрінеді. Әдетте 

тіл  -  тілдің  қай -қай сы сы н да  да  аяқ  шені  бұлай 

жүйелі түрде біркелкі болып келетін сөздер қата- 

рының азды-көпті орын алуы жалпы заңды құбы- 

лыс.  Себебі тілдің өз негізінде біртұтас жүйе екені 

белгілі.  Біз сөз етіп оты рған жеке сөз бойындағы 

жүйелілік те сол тіл жүйелілігінен  келіп  шығады. 

Сондықтан жалпы созжасам проблемасының лин- 

гвистикалық табиғаты н жете танудың ең бір ма- 

ңызды мұрындық шарты түбірлер құрамын анық- 

тау болса,  біз сөз етіп  оты рған жеке сөз архитек- 

тоникасы на қатыстыжүйелілік (системность) сол 

түбірлердің  (семантикалық ж ағы ны ң бірсыпыра 

ретте  көмескі  болып  жататынына  қарамастан) 

құрамын  аны қтаудағы ,  “тілді тілдің  әзі арқылы 

зерттеудегі”  шешуші  факторларды ң  бірі  болып 

табылады.  Бұл жерде тағы мына мәселе есте болу 

керек: аяқ шені дыбыстық құрамы жағынан бұлай 

ж үйелі  түрде  біркелкі  болып  келетін  мұндай 

сөздердің кейбір түбір бөліктерінің семантикасы 

ай қы н  аш ы қ болып  келеді,  ал  күңгірттік қалған 

бірен-сараныны ң  ғана мағы насы нан байқалады. 

Бұл  екі  ж ақты  сипатты,  мысалы,  мына  сияқты  

сөз қатарларынан көруге болады:



қайм ал (інген)

ботеке

шардақ

құтпан

катамал

бетеге

кұндак

келепан

боймал

көсеге

бойдак

оқпан

саумал

дөдеге

сойдак

сақпан

жорамал <жорымал кежеге

жайдақ

кетпен

түнемел

томаға

Ардақ

сүймен

татымал

босаға

(антр.)

саңлақ

көнтек

тентек

жантак

боздак

сайман

О сы  торт  б ө л ек   л е к с и к а л ы қ   қ а та р д а ғы  

сөздердің  қай-қайсы сы  да жүйелі түрде бір келкі 

дыбысты қ құрамда,  мысалы,  бірінші бағандағы  

сөздер  - -м ал(-м ел), екінш і  қатардағы лар  - -аға 

(-еге),  б ұ ған   тете  тұ р ған д ар   - -дак(-дек),  -т ак 

(-т ек),  ал  соң ғы   топ тағы лар  -  -пан(-пен),  -ман 

(-мен) форманттарына аяқталған.  Ілгеріде айтыл- 

ғандай,  бұл  жүйелілік,  біркелкілік түбірлер  мен 

оларға жалғанатын жұрнақтар арасындаіы сөзжа- 

самдық  байланы стан,  я ғн и   олардың  бірін  бірі 

аны қты ғы ш ты қ  ара  қы зметінен  келіп  ш ы ққан.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   474   475   476   477   478   479   480   481   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет