Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет475/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   471   472   473   474   475   476   477   478   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
С ӨЗЖ АСАМ ДЫ  Қ  САТЫ

281

Алайда  5-6  -сатыдарда  сөзж асам ды қ  тарам 

кездеспейді.

Қорыта келгенде, тік қатар бойынш а сөзжа- 

самдық  саты  құрамында  1-2-саты ларда  сөзжа- 

самдық тарамның жиі  кездесетіні анықталды.

Тік қатардағы сатылардағы  әр сатыдағы ту- 

ынды сөздердің саны да түрліше болады.  Ең құра- 

мы  күрделі,  аумағы  кең  саты  -  екінш і  саты  деп 

санауға болады.  60 сөзжасамдық  ұяға жасалған 

талдау  2-сатыда  555  туынды  түбір  сөз ж асалға- 

нын  көрсетті.  Осы  ұялардың  1-сатысында  313 

туынды түбір сөз жасалған,  3-сатысында  199 ту- 

ынды  түбір  сөз  ж асалған.  Ал  төртінш і  сатыда 

тек  46  туынды  түбір  сөз  ж асалған,  5-сатыда  3 

туынды  түбір сөз ж асалған.  6-саты  бұл  ұяларда 

мүлдем болған жоқ.

Бұл  талдау  ең  өнімді  саты  -  екінш і  саты 

екенін көрсетті.  Екінші  орында  1-саты өнімділік 

корсетті.  Үшінші  оры нға  3-саты  199  туынды 

сөзбен  шықты.  Қалған сатылардың бэрі онімсіз 

екені анықталды.

Сөзжасамдық ұялардың екінші жэне бірінші 

мен  3-сатылары  туынды  сөздердің  жасалатын 

негізгі  орны  екені  байқалды.  Бұл  60  сөзжасам-

ды қ  ұяның  сатыларыны ң  көрсеткіші  негізіндегі 

қорытынды. Тілдегі барлық сөзжасамдық ұя тек- 

серілгенде,  қандай  нэтиже  берері  белгісіз,  бірақ

2-сатының туынды  сөз жасаудағы өнімділігі ж о- 

ғары екені  ерекше аңғарылады.

С өзж асамды қ  сатыны ң тік  қатардағы  құра- 

мындағы  туынды  сөздер  негізінен  түрлі  сөз  та- 

бына қатысты туынды түбір сөздерден  құралады. 

М ысалы, аз деген  салт етістік негізіндегі  сөзжа- 

самдық  ұяны  алсақ,  оның құрамындағы туынды 

создер  зат  есім,  сын  есім,  етістік  сөз  таптары на 

жатады.

М ысалға етістік жэне есім негізіндегі  созжа- 

самдық ұялар келтірілді.  Екі ұядағы сатылардағы 

туындылардың  түп  негізі  екі  соз  табына  қатыс- 

ты лы ғы на қарамастан,  олардан туынды  зат есім- 

дер де, туынды етістіктер де, туынды сын  есімдер 

де жасалған.  Бұл бір сөзден түрлі сөз табына қаты- 

сты  туындылардың жасалаты нына  байланысты. 

Тілде  зат  есім  сөздерден  етістік,  сын  есім,  үстеу 

сөздер жасала беретіні,  сол сияқты етістіктен  зат 

есім,  сын  есімдер  де  ж а с аіа   беретіні  белгілі.  Ол 

заңдылықты  мы салға  келтірілген  сәзж асам ды қ 

ұяларда анықтады.  Олай болса, сөзжасамдық ұя-

1 -саты


2-саты

3-саты


аздыр  - етістік

азғын  - сын  есім 

азғыр - етістік

аздырыл - етістік 

аздырт  - етістік 

аздыруіиы -  зат есім 

азғындық -  зат есім 

азғында  -  етістік 

азғырушы  -  зат есім 

азғырыл - етістік 

азғырғыш - сын есім

азғындан -  етістік 

азғындат -  етістік

Келесі  м ы салғазй//деген  есім  түп  негізден ж асалған сөзжасамдық ұяны  келтірейік.

1 -саты

2-саты


3-саты

заңгер -  зат есім 

заңдан -  етістік 

заңдас -  етістік 

заңды -  сын  есім 

заңды қ-  сын  есім 

заңқой -  сын  есім 

заңсы з-  сын  есім 

заңіиы -  зат есім 

заңшыл  -  сын  есім

заңгерлік -  зат есім 

заңдандыр - етістік 

заңдастыр -  етістік 

заңдастырыл  - етістік 

заңдылық  -  зат есім 

заңқойлық -  зат есім 

заңсыздан -  етістік 

заңсыздық -  зат есім 

заңіиылдық  -  зат есім

заңдандырушы -  зат есім 

заңдастырушы  -  зат есім

заңсыздандыр -  етістік



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   471   472   473   474   475   476   477   478   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет