Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет474/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   470   471   472   473   474   475   476   477   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
280

СӨЗЖАСАМ

Қоры та  келгенде,  алды ңғы   сатыдағы  сөз 

үнемі  келесі  саты дағы   туы ндының  негізі  бола- 

тыны анықталды.  Олай болса, сатыларда кез кел- 

ген туынды сөз тұра алмайды.  Тек өзінің алдын- 

дағы  сатыдағы сөзден жасалған туынды сөз ғана 

сатыдан орын алады.  Бұл сөзжасамдық сатылар- 

ды ң  бір-бірімен  байланы сы н,  сатылардағы  ту- 

ы нды   с ө зд ер д ің   б ір ін е н -б ір і  ж а с ал а ты н ы н  

білдіреді.

Сөз табы ж ағы нан  алғанда, сатыларда түрлі 

сөз табы на жататын  туынды  түбірлер  орын  ала 

береді.  Ж оғары да келтірілген  мысалда  1-сатыда 

туынды түбір етістік (ізде) тұр,  2-сатыда туынды 

түбір  (іздегіш) сын есім орналасқан,  3-сатыда де- 

рексіз  м әнді  туынды  түбір  зат  есім  (іздегіштік) 

орналасқан.  Мұнда үш сатыда 3 түрлі сөз табына 

жататын туынды сөздер жасалған.  Бұл  сатылар- 

дың сөз табына байлаулы емес екенін корсетеді. 

Оны басқа тізбектегі сатыларда сөз табы  ж ағы - 

нан туынды түбірлердің сатыда түрліше орнала- 

суынан  да  көруге  болады.  М ысалы  біл —>  білім 

—>  білімді  —>  білімдісі  деген  тізбектің  1-саты- 

сында туынды зат есім сөз,  2-сатысында туынды 

сын  есім сөз,  3-сатысында туынды  етістік орна- 

ласқаны нан да көруге болады.

Алайда осында бір заңдылық ерекше байқа- 

лады.  Бір тізбектегі сатыларда бір ж ұрнақ қайта- 

ланбайды және әр сатыдағы сөзжасамдық жұрнақ 

көбіне  түрлі  сөз  табы ны ң  ж ұрнағы   болып  ке- 

леді,  бірақ ол  міндетті емес.  Кейде тізбектегі әр 

сатыда  бір  сөз  табы на  жататын  туындылар  да 

кездеседі.  Д егенм ен  оны ң  туынды  етістіктерге 

қатысы  аңғарылады .  М ысалы,  ал  —>  алдыр  —> 



алдырт —> алдырткыз.

Осы  айты лғандарды ң бәрі  көлденең  қатар- 

дағы сатыларға қатысты.  Ғылымда сөзжасамдық 

саты екі қатарда қарастырылады.

1) көлденең қатардағы сатылар (горизонталь- 

ные ступени)

2) тік қатардағы сатылар (вертикальные сту- 

пени).


Енді тік қатардағы сөзжасамдық сатыға тоқ- 

талайық. Тік қатардағы сатылар көлденең қатар- 

д ағы  сатылар сияқты  бір тізбекке  ғана  қатысты 

емес.  Тік  қатардағы   сатылар  бір  ұядағы  тізбек 

атаулының бәріне  қатысты.

М ысалы, же етістігінің негізіндегі созжасам- 

ды қ ұяны ң тік қатардағы  1 - сатысында  3  туын- 

дыдан тұратын (жем, жегііи, жегіз) бір сөзжасам- 

ды қ  тарам  бар.  2-  сатысында  бір  сөзж асам дық 

тарам (жемпаз, жемді,  жемсіз,  жемсау)  және екі 

жеке  туынды  бар,  оны ң  бірі жегіштік  1-  саты-

дағы жегізгіш негізіңен жасалған, ектш\с\жегіздір, 



жегіз негізінен жасалған. Ал үшінші сатыда сөзжа- 

самдық тарам  мүлдем жоқ, әр негізден жасалған 

3  туынды  соз  бар.

Бұл  К .Ш арафиддиновтың тік  қатардағы са- 

тылар сөзжасамдық тарамдардаң  құралады деген 

пікірінің  ұшқары екенін дәлелдеді.

Д ем ек тік  қатардағы  сөзж асам ды қ  саты  ұя- 

дағы   әр  сатыда  қанш а  туынды  сөз  жасалғаны н 

корсетеді.  Ол  арқылы  бір  ұяда қанш а туынды сөз 

жасалғанын анықтауға болады. Тік қатардағы са- 

ты ны ң  құрамында  сөзж асамдық тарам да,  жеке 

туындылар да аралас  келе береді, тіпті сөзжасам- 

д ы қ  тарамсыз  да  саты  болатыны  ж оғары дағы  

мысалда  анықталды.  С онды қтан  тік  қатардағы 

саты тек сөзжасамдық тарамнан  құралады деуге 

болмайды.

Алайда  сөзж асамдық  ұяны ң  1-сатысы  не- 

гізінен  сөзж асамдық  тарамнан  құралады  деуге 

болады. Сөзжасамдық ұяның  1-сатысында сөзжа- 

сам ды қ тарамы  ж оқ  ұялар  да  бар,  бірақ  олар  аз 

екені байқалады, олар,  көбіне, өнімсіз ұялар.  Мы- 

салы ,  дат  сөзі  негізіндегі  сөзж асам ды қ  ұя  6  ту- 

ынды түбірден құралады, осы  ұяның  1-сатысын- 

д а  датта  деген  бір  ғана  туынды  сөз  ж асалған, 

бірақ оның 2-сатысындадаттал, даттан, даттас, 

даттау туындылары  жасалып,  олар  бір  созжа- 

самдық тарам ж асаған.  Осы  ұяның  3-сатысында 



даттауіиы деген жалғыз туынды түбір жасалған. 

Бұл  мысал  тілдеғі  сөзж асамдық  ұяны ң  1-саты- 

сында созжасамдық тарамның болмауы да мүмкін 

екенін айқындайды.

Тік  қатар  негізіндегі  созж асамдық сатының 

құрамы  түрлі-түрлі.  С өзж асамды қ  тарам  тек  1- 

саты ға  тән  құбылыс  деген  ұғым  тумау  керек. 

Созж асамды қ  тарам  барлы қ  сатыда  кездесе  бе- 

реді.  1-2  сатыдағы  тарамдарға  ж оғары да  мысал 

келтірілді.  Енді  тік  қатар  бойы нш а  3-сатыдағы 

сөзжасамдық тарамға мысал келтірілсе, ол төмен- 

дегідей: без негізіндегі  ұяның  Ъ-сж ысынт безек- 



тес,  безектет деген туындылар жасадған.  Бұл екі 

туындыдан тұратын  тарам.  Ол  2-сатыдағы безек 

созі  негізінде жасалған.  Сол сияқты  ( к ү й ^   күйін 

—»күйініш)  2-сатыдағы  күйініш созінен  3-сатыда 



күйінішті,  күйінішсіз туындылары жасалып, олар 

бір сөзжасамдық тарам жасаған.

Сөзжасамдық тарам 4-сатыда да кездеседі. Кел 

н егізін д егі  ұ я н ы ң   4 -с а т ы с ы н д а   3 -саты д ағы  



келістір созінен келістіруші,  келістіріл туынды- 

лары,  коз  түбірі  негізіндегі  ұяны ң  4-сатысында

3-сатыдағы козғалғыш сөзінен козғалғышта, коз- 

ғалғы ш т ы к  туындылары  ж асалған.  Бұлар  -  екі 

ұяиың 4-сатысындағы тарамдар.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   470   471   472   473   474   475   476   477   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет