Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет472/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   468   469   470   471   472   473   474   475   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
2.8.5.  Сөзжасамдық  саты

Ғылымда созж асамдық саты  мәселесі  өте  аз 

зерттелген, арнайы зертгеулер жоқтың қасы. Алай- 

да сөзж асам ды қ ұяны  зерттеушілер саты туралы 

анықтама қы сқа түсініктер беріп отырады.



278

СӨЗЖАСАМ

С өзж асам ды қ  саты дағы  туынды  сөздер ту- 

ынды  сөз  ж асайты н  негіз  сөз  бен  одан  туынды 

жасаушы ж ұрнақтан тұрады.

Ж аңа сөздің жасалуына арқау,  негіз болушы 

сөз бен  сөз тудырушы  ж ұрнақтан  құралған   ту- 

ынды сөз сөзжасамдық сатыны  құрайды.  Басқа- 

ша  айтқанда,  сөзж асам ды қ  саты  туынды  түбір 

сөзден тұрады. Мысалы, ойла, ойлан, ойландыр деген 

туынды түбір сөздерді алсақ,  олардың әрқайсы - 

сы әр түрлі сатыға жатады.  Осы үш туынды түбір

-  3 саты ны ң сөздері.  Өйткені олардың әрқайсы - 

сыны ң құрамында туынды сөз жасауға негіз бол- 

ған  сөз  бар,  олар: ой,  ойла,  ойлан ж әне  олардан 

туынды түбір жасаушы ж ұрнақ бар, олар: -ла,  -н, 

-дыр жұрнақтары.

Саты  негіз  сөз  бен  туынды  сөзді  жасаушы 

көрсеткіш тен құралатын сөзден тұрса,  ол талап- 

қа ойла,  ойлан,  ойландыр туындыларының әрқай- 

сысы толы қ сәйкес.

С өзж асам ды қ  саты жалпы  алғанда,  сөзжа- 

самдық жүйеге жатады.  Өйткені сатыда туынды 

сөз жасалса,  ол сөзж асам ды қ ж үйенің мәселесі. 

Бірақ сөзжасамдық сатыны одан тарырақ ұғы м - 

да  алу  а ң ы ғы р ақ   болатыны  сөзсіз.  Бұл  ретте 

сөзж асам ды қ  саты ға  ж ақы н  тілдік  құбылыс  - 

сөзжасамдық ұя.

Сөзжасамдық саты - сөзжасамдық ұяның бір 

мүш есі.  С өзж асам ды қ  ұя  бір  түп  негіз  сөзден 

ж асалған түбірлес туынды сөздердің ж иы нты ғы  

болса,  сол туыңды сөздердің әрқайсы сы  сөзжа- 

сам ды қ  ұяны ң  бір  сатысында  жасалады.  С он- 

ды қтан сөзж асам ды қ саты сөзжасамдық ұяны ң 

құрамына кіретін оның мүшесі болып табылады. 

М ы салы , боз —> бозар —>  бозараң —>  бозараңда —> 



бозараңдат->  бозараңдатқыз деген туындылар - 

бір сөзж асам ды қ тізбектің құрам ы ндағы   мүш е- 

лер. Ал бұл сөзжасамдық тізбек боз сөзінен тара- 

ға н   ту ы н д ы л ар д ы ң   ж и ы н т ы ғ ы н а н   тұ р аты н  

сөзж асам ды қ  ұяны ң құрам ы на кіреді я ғн и   ол  - 

осы  ұяны ң  мүшесі.  Осы  ұядағы ж оғары да  кел- 

тірілген сөзжасамдық тізбек бес сатыдан тұрады,

1-сатыда  -  бозар,  2-сатыда  - бозараң,  3-сатыда - 



бозараңда, 4-сатыда - бозараңдат,  5-сатыда - бо- 

зараңдатқыз туындылары жасалған.

Бұл  келтірілген  мысалдан  тізбектегі  әр  са- 

тыда бір  ғана туынды сөз жасалатыны анықтал- 

ды.  Олай  болса,  саты  -  ұядағы  туынды  сөздің 

жасалатын  нақты орны яғн и  туынды сөз сөзжа- 

самдық сатыда жасалады.  Ұяда ж асалған туын- 

ды сөз сөзжасамдық сатыда орналасады.

Д емек сөзжасамдық ұядағы барлық туынды 

сөздер  белгілі  сатыда  ж асалған.  Ұ ядағы   әр  ту-

ынды сөз белгілі саты ға қатысты.  Бір сөзжасам- 

д ы қ  ұяда қанш ам а туынды  сөз болса,  оның  бәрі 

бір сатыда топталып тұрмайды.  Олар жасалу реті- 

не  қарай,  белгілі жүйеде  түрлі  сөзжасамдық  са- 

тыдан орын алады.

Туынды  сөздердің  сатыда  қандай  тәртіпте 

орналасуы алдымен туынды сөздердің қандай негіз 

сөзден жасалуына байланысты.  Негіз сөздің сөзжа- 

сам ды қ  ұядағы  орны  туынды  сөздің  сатьщағы 

орны н белгілейді.  Өйткені туынды сөз әрқаш ан 

негіз сөзден кейін орналасуға тиісті.  М ысалы, дау 

негіз сөзінен да>тсесдеген туынды түбір жасалса, 

даукес дау сөзінен  кейін тұруға тиісті.  Ал  даукес 

сөзінен даукестік деген туынды түбір жасалса, ол 



даукес  сөзінен  кейінгі  сатыда  орналасады.  Бұл 

туынды түбір сөздің сатыдағы орны н белгілейді.

Сөзжасамдық тізбек түп негіз сөзден бастап, 

бірінен-бірі тікелей ж асалған туынды сөздердің 

тобы нан  тұрады.  Тізбекте  бірінен-бірі  тікелей 

жасалатын туындылар жасалу ретін сақтайды.  1- 

ж асалған туынды түбір  1-сатыда орналасады. Ал

1  -саты дағы  туындыдан ж асалған  келесі туынды 

сөз өзінің негіз сөзінен кейінгі сатыда тұруға тиісті 

я ғ н и   ол  2-сатыдан  орын  алады.  2-сатыдағы  ту- 

ынды  түбір  келесі  туынды  түбірдің  жасалуына 

негіз болса,  одан ж асалған туынды түбір 3-саты- 

да тұруға тиісті.

Бұл  арада  тілде  негіз  сөзден  туынды  сөздің 

кейін жасалуы олардың сатыда орналасуына ықпал 

ететіні байқалады.

Негіз сөздің туынды сөзден тілде бұрын бо- 

луы жалпы заңдылық, өйткені туынды сөздің жа- 

салуына тілде  бар  сөздер  ған а  негіз  бола алады. 

Олай болса, негіз сөз одан жасалған туынды сөздің 

алдында тұруы заңды.  Сонымен бірге негіз сөздің 

сөзжасам әрекетінде негізді сөздің алдында тұруы 

негізді  сөздің  қай  сөзден  ж асалғаны н  білдіреді. 

М іне,  бұл  заңды лы қ  сөзж асам ды қ  сатьща  берік 

орын алған.

Ол, әсіресе,  сөзжасамдық ұяда,  оның ішінде 

сөзжасамдық тізбекте берік қалыптасқан. Өйткені 

сөзжасамдық тізбектегі туынды түбірлердің әрқай- 

сысы әр сатыда жасалған. Тізбектегі туындылар- 

ды ң бәрі -  бірінен-бірі тікелей ж асалған туынды 

түбірлер.  Сондықтан олардың негіз сөздері алда, 

негізді сөздері одан  үнемі кейін  орналасқан.  Ол 

саты арқылы көрінеді.

М ысалы, біл ұясы ндағы  бУл —> білік -> біліксіз 

—>  біліксіздік  сөздерінен  тұратын  сөзжасамдық 

тізбекті  алайы қ.  О сы ндағы   біл-біліктің  негізі, 

сонды қтан білік білден кейін тұр. Ал білік біліксіз 

деген туындыға негіз болған,  сондықтан білік  1-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   468   469   470   471   472   473   474   475   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет