Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет465/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   461   462   463   464   465   466   467   468   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
272

СӨЗЖАСАМ

Бірақ  әр  сөзж асам ды қ  тізбектің  құрам ы ндағы  

создер бір-бірімен мағыналас.

Сөзжасамдық тізбектегі туынды түбірлердің 

бәрі бірінен-бірі туындаған,  бірінен-бірі тікелей 

ж асалған туынды түбірлер болатыны  жоғарыда 

келтірілген мысалдарда аны қ көрініп тұр.  Сөзжа- 

самдық тізбектің бұл ерекшелігі осы  мысалдарға 

ғана  қатысты деп  түсінбеу керек.  Ол  сезж асам- 

ды қ тізбек атаулының  бәріне  қатысты  белгі.

Сөзжасамдық тізбекке берілген анықтаманың 

көбінде оны ң  құрамындағы туынды түбірлердің 

бірінен-бірі тікелей орбитіні, туындайтыны  ата- 

лып отырғаны байқалды.  Сөзжасамдық тізбектің 

белгілерінің  бірі  -  оны ң  құрам ы ндағы  туынды- 

лардың бірінен-бірі тікелей туындайтыны.  Ол  - 

ғы лы м да  та н ы л ған   м әселе,  ол  сөзж асам ды қ 

тізбекке берілген анықтамалардың бәрінде атал- 

ған.

Сөзжасамдық тізбектегі туындылар - бірінен- 



бірі тікелей ж асалған түбірлес туынды түбірлер. 

Айталық,  бір сөзжасамдық ұяда бір түп  негізден 

тараған  10 туынды  сөз,  не  100 туынды  сөз бол- 

са, оның бәрі түбірлес созге жатады.  Бірақ оның 

бэрінің бір сөзжасамдық тізбекке жатуы міндетті 

емес.  Өйткені  олар тікелей  бірінен-бірі туындай 

алмайды, сондықтан олар түрлі тізбекке жатады. 

М ысалы, ж а л түп  негізден ж асалған  созжасам- 

ды қ ұяда 9 түбірлес туынды  сөз бар,  соған  қара- 

мастан,  олар бір  сөзжасамдық тізбекке жатпай- 

ды,  олар: жал-жалдай; жал-жалда-жалдан-жал- 

дандыр-жалдандырт; жал-жалдас; жал-жалсыз; 

ж ал-ж алсымак; ж ал-ж алша деген  6 созжасам- 

ды қ  тізбекке  жатады.  Себебі  ол  9  туынды  сөз 

бірінен-бірі тікелей туындамаған.  Сегіз туынды 

сөздің  бесеуі  жал сөзінен тікелей  ж асалған  ту- 

ындылар,  бірақ  олар  тізбекті  аяқтап,  әрі  қарай 

өрбімеген: жал-жалдай, жал-жалдас,  ж ал-жал- 

сыз,  ж ал-ж алсымак,  ж ал-ж алша.  Бұлар  -  екі 

сөзден тұратын тізбектер.  Бұлардың түрлі тізбекке 

жататын себебі - бұл туындылар бірінен-бірі тіке- 

лей  ж асалм аған.  Бұлардың  бэрі  негізді  сөздер, 

бірақ олардың ешқайсысы  негіз сездің қызметін 

атқармайды,  өйткені олар бірінен-бірі  жасалма- 

ған туынды сөздер,  сондықтан  олар түрлі тізбек 

болып тұр.

Осы  ұядағы   бір  тізбек  қана  ( ж ал-ж алда- 

жалдан-жалдандыр-жалдандырт) 5 сөзден құрал- 

ған,  олардың  тортеуі  -  түбірлес  туынды  түбір 

сөздер.  Осы  4  туынды  түбірдің  біріншісі  ғана 

түп  негіз созден  ж асалған,  қалғандары  бірінен- 

бірі жасалған.  Я ғни  1-туынды түбірден  2-туын- 

ды түбір,  2-туынды түбірден  3-туынды түбір,  3-

туынды түбірден 4-туынды түбір жасалған.  Сон- 

ды қтан  тізбекте  бірінен-бірі  тікелей  ж асалған 

түбірлес  создер  ғана  болады  деп  саналады.  Бұл 

заңдылықты  аны ғы рақ көрсетуге болады.  Мыса- 

л ы , жал-жалда-жалдан-жалдандыр-жалдандырт 

деген  тізбекте  жал  деген  сөзден  тікелей  жалда 

деген  туынды  сөз ж асалған,  ал  жалда деген  ту- 

ындыдан  келесі жалдан деген туынды жасалған, 



жалдан  деген  туындыдан  жалдандыр,  жалдан- 

дыр деген туындыдан жалдандырт деген туынды 

сәз жасалған.  Міне, өсы тізбектегі 4 туынды түбір 

сөз алғаш қы түп негіз сөзден бастап, бірінен-бірі 

тікелей  жасалып  өтырған.  Осымен  байланысты 

сәзж асам ды қ  тізбектің  құрамында  бірінен-бірі 

хікелей жасалған туынды сөздер ғана бөлады деп 

саналады.

С өзж асамды қ тізбектегі сөздер  негізінен  екі 

түрлі қызмет атқарады, туынды сәз жасаушы және 

өдан ж асалған туынды  сөз.  М ысалы, зер-зергер- 



зергерлік деген тізбекті алсақ,  мұндағы сез жасау- 

шы тұлғалар: зер,  зергер,  ал өлардан жасалған ту- 

ынды лар:зергер, зергерлік.  Сөл сияқты көп-көбей- 

көбейт-кәбейткіш-көбейткіштік  деген  тізбекте 

туынды сөз жасаушы тұлғалар: көп, кебей, көбейт, 



көбейткіш, ал өлардан жасалған туындылар: кәбей, 

көбейт, көбейткіш, көбейткіштік.

Бұл  мысалдардан әрі сөз жасаушы тұлға, әрі 

туынды түбір  қызметін  атқаратын,  яғн и  екі қыз- 

метті де атқарып тұрған сөздер бары  анықталды. 

Олар - алғашқы тізбекте зергерсөзі, сөңғы тізбекте

кәбей,  көбейт,  көбейткіш туындылары.

Екі  тізбекте  де  бұл  төптан  қалып  қөйған 

сөздер бар,  бірінші тізбекте:ззергерлік сөздері, 

екінш і тізбекте: көп,  көбейткіштік деген  сөздер. 

Бұлардың өзара айырмасы бар.  Мұндағызе/?, кәп 

деген сөздер тек сөз жасаушы тұлға  қызметін ат- 

қарса, зергерлік,  көбейткііитік деген  сөздер  -  ал- 

дындағы сөздерден жасалған туынды сөздер қыз- 

метін  ғана атқарады.  Ойткенізе/?,  көп деген сөздер 

басқа сөзден жасалмаған негізгі түбір сөздер, сон- 

ды қтан  оларда туынды  сөз  қызметі  жоқ.  Ал зер- 



герлік пен көбейткіштік деген туындылардан ба- 

сқа туындылар жасалмаған,  сондықтан  олардың 

бұл арада сөз тудырушы  қызметі жоқ.

Созжасамдық тізбектің мүшелерінің осы қыз- 

меттері  ғылымда сәзжасамның  негізділігі  (моти- 

вированность) деп  аталады.  Осы  тұрғыдан  кел- 

генде, созжасамдық тізбек негіз сөздер мен негізді 

сөздерден  тұрады.  Ж аңа  сөздің жасалуына негіз 

болатын  сөз негіз сөз деп  аталады.  Мысалы,егш, 

жиын,  акта,  кәгер  туындыларына  негіз  болған 

сөздер: ек, жи, ак, көк, осы сөздердің негізінде жа-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   461   462   463   464   465   466   467   468   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет