Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет463/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   459   460   461   462   463   464   465   466   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
2.8.3.  Сөзжасамдық  тізбек

С ө зж а с а м д ы қ   ұ ян ы ң   м ү ш е л е р ін ің   н е- 

гізгілерінің  бірі  -  сөзж асамдық  тізбек.  Сөзжа- 

самдық ұя  өрыс тіл білімінде  зерттеле  бастаған- 

нан  бері өның құрамында сөзжасамдық тізбек те 

зерттеле бастады.  Орыс тіл  білімінде  сөзжасам- 

ды қ  ұя  мәселесі  20-30 жылдан  бері  өнімді  зерт- 

телігі  келеді.  Онда сәзжасамдық тізбектің аны қ-

тамасы  берілді,  сөзжасамдық ұя, өны ң құрылы- 

мы мен  мағынасы, сөзжасамдык ұяның мүшелері 

тө л ы қ  зерттеліп ,  теө р и я л ы қ   негізі  қаланды . 

Сөзжасамдық ұя  бөйынш а үлкен сәздікте жари- 

яланды.

Қазақ тіл білімінде сөзжасамдық тізбек мәсе- 

лесі тұңғы ш   рет ілгеріде  аталған  “ Қазіргі  қазақ 

тілінің  сөзж асам   ж үй есі”  атты  мөнөграф ияда 

көтерілді,  сөзж асамдық  тізбек термині  ғылыми 

айналы мға алғаш  сөнда түсті.  Бір түбірден тара- 

ған,  біріне-бірі  негіз  бөлатын  негізді  сөздердің 

төбы сөзжасамдық тізбек деп  аталады.

Сөзж асамды қ  тізбектің  қайсы сы н  алсақ та, 

өның құрамындағы туынды түбірлер бір түп негіз 

сөзден  бастау  алады.  Олай  бөлса,  тізбек  атаулы 

түп  негіз  сөзден  өрбиді,  я ғ н и   сөзж асам ды қ 

тізбектің  құрамында  міндетті түрде түп  негіз сөз 

бөлуы  шарт.  Түп  негіз сөзсіз сөзжасамдық тізбек 

бөлмайды,  түп  негіз  сез  сөзж асамдық  тізбектің 

негізгі  мүшесі.

Сөзж асамды қ  тізбектің  келесі  мүшесі  -  түп 

негіз  сәзден   ж асал ған   туы нды  түбір  сөздер. 

Тізбектің  құрам ы ндағы   туынды  сөз  біреу  де, 

бірнешеу де бөла береді.  М ысалы, жүп-жүптық; 



жыр-жырла-жырлас; зар-зарла-зарлат -зарлатқыз. 

Осы  мысалдағы  1-тізбекте  бір  ғана  туынды  сөз 

бар,  2-тізбекте  екі  туынды  түбір,  3-тізбекте  үш 

туынды түбір бар.

Бұл туынды сөздердің санының тізбекте түрлі 

бөлатынын  көрсетті.  Сонда  тізбектегі  түп  негіз 

сөздің  саны  тұрақты  бөлады  да,  туынды  сөздің 

саны  тұрақсы з  бөлатыны  анықталды.  Бұл  екеуі 

де  - сөзжасамдық тізбектің негізгі  мүшелері.

Сөзжасамдық тізбектегі түп  негіз сөз бір мөр- 

фемалы  сөзден  бөлады.  Ал  туынды  сөз  екі  мөр- 

фемалы,  я  өдан  да  көп  мөрфемалы  бөлып  келе 

береді.  М ысалы,  ал-алы м -алы м ды ,  бөл-бөлім- 

бөлімш е-бөлімш елідеген  екі  тізбектің алғаш қы - 

сының  құрамындағы түп  негіз  -а л  бір мөрфема- 

дан тұрады,  ал  өсы тізбектің туындылары алым - 

екі  мөрфемалы,  алымды  -  үш  мөрфемалы  сөз. 

Екінші тізбектегі түп  негіз  сөз - бөл  -  бір мөрфе- 

малы  сөз,  ал  өсы тізбектегі бөлім  -  екі  мөрфема- 

лы,  бөлімше  -  үш  мөрфемалы,  бөлімшелі  -  төрт 

мөрфемалы  сөз.

Бұдан  тізбектің  бір  мүшесі  ғана  бір  мөрфе- 

малы сөз бөлып,  қалған  мүшелері  екі  не өдан да 

көп  мөрфемалы  сөз  бөлатыны  ан ы қ  көрінді. 

Мұның себебі тізбектің құрамында бір ғана негізгі 

түбір сөз бөлады, қалғандары туынды түбір сөздер 

бөлады.  Ат  туынды  түбір  сөздер  жұрнақтар  ар- 

қылы жасалатындықтан, өл сөз құрамындағы мор-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   459   460   461   462   463   464   465   466   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет