Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет442/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   438   439   440   441   442   443   444   445   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
қаптесер,  алжапқыіи,  куибагар

  сияқты   біріккен  создердін  қүрамы ндағы  

алдынғы компоненттері толықтауыш  создер де,  соңғы  компоненттері  -  баянда\ъіш ты қ ынғайындағы создер. Ал, 

түрегел, 

бассалу,  айналсоқ

  торізді  біріккен   создердін  бірінш і  болш ектері  -  п ы сы қтай ты н   создер  де,  ксйінгі  болш ектері  - 

пысықталаты н  создер. 

Асқазап,  белбеу,  қолгап,  баспасоз,  шаіибау,  ишкізат

  деген  біріккен  создердің  бірінші  болшектері 

анықтайты н,  екінші болшектері  -  анықталаты н создер.  Қ азақ тіліндегі біріккен создсрдің ең басым жагы  - осы  анықтауыш 

соз  бен  анықталатыи  создердің  бірігуі.




Б іріккен  сө зд ерд ің   де,  тір кесті  күрделі 

сөздердің де түп  негізі  сөз тіркестері деген  кағи - 

да ғылымда әбден  орны ққан.  Қазіргі тіліміздегі 

біріккен  сөздердің  құрам ы ндағы   сы ңарларды ң 

өзара қарым-қатынасынан олардың алғашқы син- 

таксистік байланысы  аны қ байқалады.

Кейбір  зерттеуде  біріккен  сөздердің  басым 

көпшілігі  изаф еттің  1-түрі  ретінде  саналады. 

Оларға қаламүш,  іиашбау,  қолғап сияқты екі сы- 

ңары да  қосы м ш асы з зат есім  сыңарлардан  жа- 

салған біріккен сөздер жатқызылады.

Осы  ү лгім ен  ж а с а л ға н   б ір ік к е н   сөзд ер 

тілімізде оте көп: абжылан, аброй,  адамата, адам- 

зат, адыраспан, айбалта, айдала, айқабақ, айнакөз, 

айылбас,  айырбас, асқабақ,  асқазан, атауыз,  атқо- 

нақ, атқосшы, атқүйрық, атқүлақ, аюқүлақ, бақа- 

бас, балақьіз, балауыз,  балбөбек, балықкөз, басалқа, 

баспана,  баспасөз,  бэйшешек,  бүзаубас,  бүзаутас, 

гүлсерік,  дэуқабақ т.б.

Изафеттік тіркестің барлық түрінен  біріккен 

сөздер ж асалған.  И зафеттің  екінші түрінен ж а- 

салған  біріккен сөздер де бірталай, мысалы: ота- 



ғасы, қолбасы, елубасы, қонақасы, сэресі, оттегі, ел- 

басы, түнеугүні,  қүсбегі,  атбегі, өмірбойы, қазоты, 

киікоты,  бақаоты.  М ұнда бірінші сыңар қосым- 

шасыз болса,  екінш і сыңардағы тәуелдікж алғау 

сақталған.

Изафеттік тіркестегі екі сыңардың да қосым- 

шалары  сақталған  біріккен  сөздер де бар,  бірақ 

бұлар аз.  М ысалы: жаздыгүні, қыстыгүні, күздігүні. 

Бұл біріккен сөздердің бірінші сыңарындағы  ілік 

септіктің со ң ғы  дыбысы  сақталм аған,  қы сқар- 

ған ,  бірақ  -дь/буы ны   сақталған ,  ал  екінш і  сы- 

ңардағы тәуелдік жалғауы толы қ сақталған.

Сыңарларында анықтауыштық қатынас баіі- 

қалатын біріккен сөздер тобына бірінші сыңары 

сын  есім,  сан  есім,  есімдік,  екінш і  сыңары  зат 

есім болып  келетін біріккен сөздер жатады: аққай- 



ран, аққүлақ, аққүтан, ақшеңгел, қаракүйе, қарақүрт, 

қарақүс, қаракоз, қараандыз, қарашайыр, қараокпе, 

қызыпқүйрық, қызылтаңдай, қызылтамыр, сарбүға, 

сарқарын, сарыауру, сарыбалақ, сарыбауыр, сарыкүйік, 

сарымалма, сегізкоз, сарымойын,  сарыіиаған, сары

созақ,  сарысопақ,  сарытоқаіи,  сарысадақ,  сарыша- 

ғыл, сарышүнақ, сарышытыр, біраз, біртоға, екібас- 

тан, екіқабат, екіталай, Екібастүз, бесжылдық, бе- 

сенеденбүгін, ешкім, ештене, элдекім, биыл, элдене, 

бірқазан,  бессайысіиы,  сегізаяқ,  Бесарық.

Бұл  мысалдар  ғалымдар  пікірінің дұрысты- 

ғына толы қ дәлел  бола алады.  Тілімізде анықта- 

уыш тық  қары м -қаты настағы   сөз  тіркестерінің 

мағына тұтастығы на көшіп,  яғни  бір  м ағы наға

көшуі  арқылы,  ды бы сты қ  құрамы  ж ағы нан  да 

бірігіп,  біртұтас  сөзге  ай налған  біріккен  сөздер 

оте  көп екені  белгілі.

Біріккен сөздердің бұл түріне қарағанда, то- 

лы қтауы ш ты қ  қаты настағы   сөз  тіркесінен  жа- 

салған  біріккен  сөздер азырақ.  Олар төмендегі- 

дей:  алжапқыш,  атқамінер,  орынбасар,  қаптесер, 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   438   439   440   441   442   443   444   445   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет