Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет436/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   432   433   434   435   436   437   438   439   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
КҮРДЕЛІ  СӨЗДЕР

249

Сонымен күрделі сөздер бірнеше мағыналы 

сыңарлардан жасалғаны на қарамасган,  біртұтас 

лексикалы қ  м ағы на береді.  Ғылымда ол таны л- 

ған,  ол  туралы  пікір  алалығы  жоқ.  С онды қтан 

ол  күрделі сөздің  негізгі белгілерінің біріне оның 

құрамындағы сөздердің мағына бірлігі, тұтасты- 

ғы жатады.  Оны  күрделі сөздерге  ғалымдар бер- 

ген  анықтамалардан  коруге болады.

Ж алпы  тіл  білімінде,  орыс  тіл  білімінде, 

түркологияда,  қазақ  тіл  білімінде  де  күрделі 

сөздің м ағы на бірлігі  бір белгі деп  саналған.

Күрделі  сөздердің  м ағы на тұтастығы  тура- 

лы  ерте  кезден  бастап,  күні  бүгінге  дейін  талас 

ж оғы на қарамастан,  осы  белгіге сүйеніп, тілдегі 

күрделі  сөз  атаулыны  тану,  ажырату  оңай  емес 

екені  қазір аны қ байқалы п жүр.

Күрделі сөздің м ағы на тұтастығынан туын- 

дайтын  басқа  белгілерінің  біріне  оны ң  тілде  - 

бір лексикалы қ бірлік (единица) болып танылуы 

ж атад ы .  К ү р д е л і  с о з  тіл д е  бір  м а ғ ы н а н ы  

білдіретін  бір сөз болып саналады.  М ысалы, ит 



ала қаз -  ш ы нды қ омірдегі  бір  құсты ң  аты.  Бұл 

күрделі сөз  - үйрек, тауық сияқты өмірдегі затты 

атайтын сөз. Айырмаш ылық: үйрек,  тауық деген 

сездер дара сөздер, ит ала каз -  күрделі  сөз.

Күрделі  сөздің  құрамы  екі  я  өнан  да  көп 

лекси калы қ  м ағы налы   сыңарлардан  құралуы, 

сөздің күрделі  құрамды бөлуы  өны ң бір сөз бө- 

лып танылуына кедергі бөлмауына, өның біртұтас 

мағы на білдіруіне,  бір сөз қызметін  атқаруына, 

тілдегі лексикалы қ мағыналы басқа сөздер қата- 

рында,  тобы нда  болуына  байланысты.  Тілдегі 

негізгі түбір создер, туынды түбір создер,  күрделі 

создер дербес сөз ретінде, лексикалық мағыналы 

сөз ретінде тілде бірдей қызмет атқарады.  Бұлар- 

дың  қайсысы  бөлсын тілдегі дайын лексикалы қ 

бірлікте^) яғн и  дайын сөздер.  Олар сөйлеу кезін- 

де дайын қалпында сөйлемге алынады да, сөйлеуде 

қөлданыла береді. Атап айтсақ,  күрделі сөздер де 

тілде  бір  кездерде  ж асалған,  қазір  өлар  -  қазақ 

тілінде сөйлейтін  адамдарға таныс сөздер.  С өн- 

ды қтан  сөйлеуші  адам  басқа  сөздерді  сөйлем 

құрау,  өйы н  жеткізу  үшін  қалай  сөйлемде  қөл- 

данса,  күрделі  сөздерді де сөлай дайын қалпы н- 

да алып,  қөлдана береді.

Күрделі сөздердің  м ағы на тұтастығы  өлар- 

дың  құрам ы ндағы  сы ңарларға байланысты.  Әр 

күрделі  сөз  тілде  белгілі  құрамда  тұрғанда,  бір 

мағына беретін бөлып  қалыптасқан.  Сөндықтан 

күрделі сөздің  құрамы  мен  өны ң білдіретін  ма- 

ғынасы  байлаулы деп  санау  қажет.  М ысалы, ак 

/субядеген  күрделі сөздің қүрамын өзгертсек, бұл

мағына берілмейді: қүба ақ,  ақ сары, боз д/<түрінде 

өлар ак қүба күрделі сын есімнің мағынасын бере 

алмайды.  Бұл  - жалғыз күрделі сөз емес, сөз атау- 

лы ға тән  қасиет. Дара сөздердің  мағынасы  өның 

дыбыстық құрамына байланысты.  Мысалы, адам 

деген  сөз  тек  өсы  ды бы сты қ  құрамда  тұрғанда 

ғана  өз  м ағы н асы н   білдіреді,  өсы  ды бы сты қ 

құрамды,  не өның өрналасу тәртібін  (адам  - атам, 

мада т.б.)  өзгертсек, адам сөзінің мағы насы бер- 

ілмейді.  Туынды  сөздерде де  мөрфемалар,  өның 

тәртібі  өзгермеу  керек.  М ысалы, м алш ы  дегенді 



малды  -  ышлам  т.б.  етіп  өзгертуге  бөлмайды, 

өйткені  өл малш ы түрінде  ғана тілде  өсы  м ағы - 

наны беретін бөлып  қалыптасқан.  Күрделі сөздер 

де белгілі  құрамда,  құрамындағы сыңарлар белгілі 

тәртіпте  тұрғанда,  бір  м ағы н а  беретін  бөлып 

қалыптасқан,  сөнды қтан  өл  м ағы на берілу үшін 

күрделі  сөздің  құрамы да,  құрам ы ндағы   сыңар- 

лардың өрналасу тәртібі де сақгалуы  қажет.  Бас- 

қаш а  айтқанда,  бұл  күрделі  сөздердің  құрамы 

тұрақты екенін дэлелдейді. Тұрақты күрделі құрам- 

да  ғана күрделі  сөз м ағы насы  қалыптасқан,  сөн- 

дықтан сөл  құрамда  ғана сөл  мағынаны білдіреді.

Сөзжасамда күрделі сөздің жалпы  үш  белгісі 

көрсетіледі, сөның бірі-сыңарлардың тұрақты өрны 

бөлуы.  М ысалы, темір қазық,  алтыбақан,  ит ала 

қаз, қара торы, ақ шүбар, көк теңбіл,  отыз бес, ал- 

пыс торт, сексен екі,  келіп кет, алып бар, көріп бер, 

күні кеше,  т үнеугүніі.Ь.  күрделі  сөздерді  алсақ, 

өсылардыңәрқайсысы екі сыңардан құралған. Осы 

сөздердің құрамындағы сыңарлар жеке қөлданыл- 

ғандағы   м ағы налы қ  дербестігін  сақтап  тұр  ма 

деген  сұрақ  шешуші  қы змет  атқарады.  Күрделі 

сөздің сыңарлары жай,  еркін  сөз тіркесіндегі  сы- 

ңарлардан басқаша.  Бұл  мәселені анықтамайын- 

ша,  күрделі сөздің мағынасы толық айтылмайды.

Ж ай,  еркін  сөз  тіркесін  жасаушы  сөздердің 

әрқайсы сы   дербес  м ағы налы   сөздер,  өлардың 

әрқайсысы  сөйлемде жеке сұраққа жауап  береді, 

әрқайсысы сөйлем мүшесі қызметін атқарады, өлар 

сөйлемдегі бірнеше  сөздермен түрлі  сөз тіркесін 

жасайды.  М ысалы,  оқығанды  коңілге  ықыласпен 



тоқылық (Алтынсарин).  Осы  сөйлемде төмендегі 

сәз тіркестері бар:  1) ықыласпен тоқылық,  2) коңілге 



тоқылық,  3)  оқығанды  тоқылық.  Осы  сөйлемде 

не бәрі 4  сөз бар,  өлар  3  сөз тіркесін  жасап тұр.

Сөз тіркесінің заңы бөйынш а өның сыңарла- 

ры төлық мағы налы дербес соз бөлу керек,  сөн- 

дықтан  сөйлемдегі  сөздердің бэрі  белгілі сұраққа 

жа^ап беретін дербес сөз (өқығанды - нені? кеңілге

-  неге?  ы қ ы л асп ен   -  қалай?  т ө қ ы л ы қ   -  не




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   432   433   434   435   436   437   438   439   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет