Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет431/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   427   428   429   430   431   432   433   434   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
244

СӨЗЖАСАМ

лы  көптеген  зат есімдерді талдағанда  кездеседі. 

Мысалы:  сан  -  ерте  түркі  тілінде  -  “сан алу” , 

ж алын-ж ш у,  отын  -  алтай,  хакас  тілдерінде  - 

“ от ж а ғу ”  т.б.



Үгіт.  К өне түркі тілінде  “о£'  сөзі  екі  м ағы - 

нада  қолданы лған.  Бірі  -  есім  “ о#”  -  ‘разум ’, 

‘м ы сль’,  екінш ісі  - етістік “ /&=”  ‘хвалить’,  ‘пре- 

во зн о си ть’.  Б .М .Ю н у с а л и ев у г/т сөзінің  түбірі 

есім  ф орм асы ндағы   “ о#”  болуы  м үмкін  деген 

болжам айтады.

Қазақ тіліндегі үйрет=,  үйрен=сөздерінің де 

“ үгіт”  созімен бір төркіндес болуы  мүмкін.  Ескі 

үй ғы р   тілінде  “ог§іп=”,  “ог§іі—’  болып  қолда- 

нылған.


Бұл  сөздердің түбірі  “ о#”  болса,  “ре”  -  ш а- 

шыра=, қира=, жайра=т.Ь. етістіктердің құрамын- 

дағы   ~рд~ж ұрнағы мен бірдей өнімсіз қосымша. 

Ал,  -т,  -н -  етіс тұлғалары.

Қ азақ тіліндегі үйрен=,  үйрет= сөздері жо- 

ғары дағы  ескерткіштердегі қолданылуынан ды- 

бы сты қ өзгеріске  ұш ы рағаны м ен,  кейбір түркі 

тілдерінде олар сол  күйінде сақталған.  Мысалы: 

түрікм ен тілінде огрен= ,  өгрет=.



Мүрын.  М .Қ аш қари  сөздігінде,  “ Қ ұдатғу- 

білігте” т.б.  ерте жазба ескерткіштерінде бұл сөз 

“ Ьигип”  түрінде  берілген.  Сол  сияқты   кейбір 

қазіргі түркі тілдерінде (азербайжан т.б.) бұл сөз 

бүгінде  де  осылай  қолданылады.  Қ азақ  тілінде 

оның “мүрын” болып қолданылуы қы пш ақ-оғы з 

тілдер топтарына сәйкес б~м дыбыс сәйкестігіне 

сай  заңды.  Олай  болса,  бұл  сөздің  ежелгі  түрі 

“ Ъигип” деп  қарауға болады.

М .Қ аш қарида  “ Ъиг= ”  -  “пахнуть” ,  “благо- 

ухать” деген  етістік бар:ЦрагЪигсіі (‘мускус  бла- 

гоухал’).  Бұл  сөз  “ Құдатғу-білігте” де  кездеседі. 

Осы  мысалдарл*}

7

?ьш сөзінің  ( Ъипіп)  түбірі&ш*= 



етістігі деген  ой туғызады Ъиг=  -  “ иіс  ш ы ғару” , 

“хош  иістену”  деген  болса,  иіс  сезу  мүш есінің 

атауына ол  етістіктің  негіз болуы таң  қаларлы қ 

жай  емес сияқты.

Егер дене  мүш елерінің  атауларының ж аса- 

луында^белгілі  бір  ортақты қ,  ұқсасты қ,  созту- 

дырушы ортақ модель болады деп қарасақ,  қазақ 

тіліндегі ерін сөзін де осы  ыңғайда талдауға бо- 

латын  сияқты .  Көне  түркі  тілінде  “ ег= ”  деген 

етістік кезеседі.  Оның беретін  мағынасы  -  “рас- 

калывать”. Олай болса, мойын, қойын, ясүлын, табан, 

жауырын т.б.  атауларды  осы  үлгі  негізінде  тал- 

дауға болады.

Түркітануда  дене  мүшелері  атауларының 

қ ұ р а м ы н д а ғы   “ - қ ” ,  “ - к ” ,  “ - ғ ” ,  “ - г ” ,  “ - н ” 

кішірейткіш  мағы наны,  былайша айтсақ,  үлкен

дененің  кіші денеге  қаты сы н білдіреді деп,  оған 



біл-білек,  іш-ішек,  бой-бойын (мойын) т.б. дәлел- 

дер келтіріледі.  Есім түбірлерден жасалған зат ес- 

ім дердің  қ ұ р а м ы н д ағы   “ н ”  қо сы м ш асы н ы ң  

кішірейткіштік мағынасы туралы басқа да ғалым- 

дар  сөз  қы лған.  А .Зайончковский  де  -  / - а / “ н ” 

қосымшасы арқылы жасалған зат есімдерге кеңі- 

рек  тоқталып,  әсіресе  -  / - а / “ н ”  немесе  / - е / “ н ” 

арқылы жасалған  зат есімдерде кішірейткіш  ма- 

ғы на бар деп  қорытады.

Ж о ғ а р ы д а   т а л д а н ғ а н   та р и х и   т ұ л ғ а л ы  

түбірлердің  сөзтуды руш ы   модельдері  немесе 

қосы м ш а  морфемаларын талдау негізінде тілдің 

даму барысындағы морфологиялық құрылыстың 

жетілуі  мен лексикалы қ баюы  (сөздердің әртүрлі 

топтары  мен  ж аңа  ұғымдарды  беретін  лексика- 

лы қ құралдардың  көбеюі) түбір морфеманы ң да 

құры лы мды қ  дамуына  әкелетінін  көрсетті.  Өзі 

беретін ұғымның ерекшелігі ашыла түскен сайын 

түбір  создер  “олі”  түбірлер  түрінде  “сүрленіп” , 

ж аңа  ұғы м дарға  негіз  болып  қала  береді.  Ол 

түбірлерде  (өлі түбірлерде) Э.В.Севортян  көрсет- 

кендей, бір гомогендік бірлестікке кіретін сөздердің 

бәріне  ортақ  түбірлік  сипат  бар.  Оны  түбірлес 

сөздер ұясындағы  ең  кіш і,  ортақ бөлшекті  ажы- 

рату арқылы  жорамал түрінде  қалпына келтіруге 

болады.


Осыған байланысты диахрондық және синх- 

рондық тұрғыдан  қарастырылатын түбір ұғымы 

этим ологиялы қ түбір және тарихи туынды түбір 

деп  ажырата қарауды  қажет етеді.

Этимологиялық түбірдің (“өлі” түбір, байлау- 

лы түбір,  этимон түбір т.б.) бойында әртүрлі өзге- 

рістерге  ұш ырап,  түрленген,  құрылымдық,  се- 

мантикалық, деривациялы қ валенттілікті  корсе- 

тетін  “тек”  сақталады.

Бірақ  әрбір  жеке  сөзден  оның түбірінің  на- 

қты  м ағы насы н  аны қтау  мүмкін  емес.  Әдетте, 

негізден  (туынды түбірден) табылатын  оның се- 

мантикалы қ көлемі тарлау болады.  Себебі,  жал- 

ған ған   қосымш алар  арқы лы   туынды  сөздердің 

құрылымындағы түбір дәлденіп, нақтылана түседі. 

Яғни, тілдің даму барысында қосымша және түбір 

морфемалар бір-бірімен тығыз байланыста бола- 

ды. Ал,  олардың бәріне ортақ кең көлемді мағы - 

на бір мәндес толық сөзжасамдық ұя шеңберінде 

қарастырылатын  түбірлес  сөздердің  гомогенді 

қатарынан табылады.  Бір  сөзжасамдық  ұяға бір 

топтағы сөздердің ортақ мэні мен ортақ түбірінен 

тұратын сөзжасамдық қатынастарымен байланы- 

сты  түбірлес сөздер  ғана  кіреді.  Себебі, түбірлес 

создер  ұясындағы  түбір  морфеманы ң  м ағы на




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   427   428   429   430   431   432   433   434   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет