Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет424/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   420   421   422   423   424   425   426   427   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
240

СӨЗЖАСАМ

болған.  Қазірде  ол  өнімділігін  ж оғалтқан м ен , 

бірақ ол қосымша арқылы жасалған туынды етіс- 

тіктер біраз.  Олардың кейбіреуі  оп-оңай  морфе- 

маларға жіктелсе, екіншілері зертгей түсуді қажет 

етеді.


ы л /-іл : ар-ары л=,  ас-асы л=,  ек-егіл=, жаң- 

ж аң ы л = ,  ж ос-ж осы л = ,  қүт-құты л= ,  о с-осы л= , 

сап-сабыл=, сар-сарыл=, сей-сейіл=, сұй-сұйыл=, 

сы т-сы ты л = ,  түң -түң іл = ,  ұт-ұты л=,  үң -үң іл= , 

ш үй-ш үйіл=  т.б.

Қазіргі  қазақ тілінде -ы л/-іл тұлғасы етіс ка- 

тегориясы ны ң  көрсеткіші  ретінде  қы змет  етеді. 

Ал, түбір морфемаларының мағыналары көмескі- 

леніп,  “өлі” түбірге айналған тарихи туынды  еті- 

стіктер құрамындағы бұл  қосымш аны  ш ығу тегі 

жағынан сөзтудырушы болуы мүмкін деп ойлау- 

ға  негіз  бар.  Оны  жоғарыда  талданған  -а л/-е л  

моделімен  варианттас деп те  қарауға болады.

-ы ң/-ің= :  б а қ -б а ғ ы н = ,  б ү л -б ү л ін = ,  ем - 

емін=, ер-ерін=, жал-жалын=, жүк-жүгін=, жыл- 

ж ы лы н=,  күп-күбін=,  кіж -кіж ін=,  қап -қабы н = , 

ө к -ө к ін = ,  ө т-о тін = ,  с а қ -с а ғы н = ,  сү й -сүй ен = , 

сүр-сүрін=, сый-сыйын=, тап-табын=,  ұс-ұсын= 

т.б.


Г.Рамстедт,  Э.В.С евортян  бұл  ф орманы  да 

ең ежелгі  сөз тудырушы  тұлғаларды ң  қатарына 

жатқызады.  “ Ө лі” түбірге ж алғанған  қосы м ш а- 

лар  оны м ен  әбден  жымдасып,  тарихи  туынды 

түбір  қал ы п тасқан .  Қазіргі  тілімізде  -ы н /-ін  

қосы м ш асы   түгелдей  грамматикалық оздік етіс 

мағынасын  береді.

-ыр/-ір: ай-айы р=, аң-аңы р=, ау-ауыр=, бақ- 

б ақ ы р = ,  б ұй-б ұйы р= ,  ел-елір= ,  ж ап -ж ап ы р= , 

ж ас-ж асы р = ,  ж ек-ж екір= ,  ж үг-ж үгір=,  ж ы м- 

ж ы м ы р= ,  к ек-кекір = ,  кө п -коп ір = ,  кід-кідір=, 

қ а қ -қ а қ ы р = ,  құт-құты р= ,  қы д-қы д ы р = ,  май- 

м ай ы р= ,  м үд-м үдір=,  ом -ом ы р= ,  сап -сап ы р= , 

сек-секір= ,  сем -сем ір=,  сы -сы ды р=,  су-суы р=, 

с ы п -с ы п ы р = ,  сім -сім ір = ,  ш ұ б -ш ұ б ы р = ,  ыс- 

ысы р=,  (ы)с<(ы)с-ыр-сыр (сырып тік),  (ы)с-ыр- 

(сы рғы=).

Бұл  қосымша тіліміздің ерте кезеңінде құры- 

лымы  қарпайы м   түбірлерге,  синкретизмдерге 

тікелей жалғанып,  коптеген  “таза”  етістіктер ту- 

ғы зған.  О лардың  көбінің түбір  морфемасы  сол 

күйінде  қазіргі тілде  қолданылмайды, түсініксіз. 

Мысалы: жасыр=етістігінің  қазіргі тілімізде то- 

лы қ мағыналы кеңінен жұмсалатын етістік екені 

белгілі.  Бірақ ол - тіл дамуы барысындағы кейінгі 

тұлға.  М .Қаш қари сөздігіне сүйенсек, XIғ.  орта- 

сындауя 5= дербес  соз ретінде  қолданы лған:  01 



тепі кот іаьсіі/ Ол м ені көріп  жасырынды.  Жас

түбірінің  “өлі”  түбірге айналуы  кейінгі осы жа- 



сыр= тұлғасы ны ң  тууымен  байланысты.  О сын- 

дай жаңа ф орманың қалыптасуы алғаш қы бірбу- 

ынды түбірлерді  көбінесе  “өлі” түбірлердің қата- 

рына қосады.



Ж асыртиптес  императивтердің  құрылымын 

қазіргі тілдегі толы қ мағыналы  ‘көш ір= ’;  ‘пісір= ’ 

т.б. салыстыруға болады.

-ыс/-іс=:  бы т-бы ты с= ,  ж ап -ж абы с= ,  жар- 

жарыс=, ж ы л-ж ы лы с=,  кер-керіс=,  қап-қабы с=, 

қай-қайыс=,  қар-қары с=,  қат-қатыс=, қи-қиы с=, 

май-майыс=, ой-ойы с= , тыр-тырыс=,  ұр-ұрыс=, 

ш ат-ш атыс= т.б.

Қазақ тілінде /б а с қ а  да түркі тілдерінде/ бұл 

қосымш а  ортақ етістің  тұлғасы  ретінде  кеңінен 

қолданылады.  Бірақ ол  кез келген түбірге  қосыла 

береді  деуге  болмайды.  Ж оғары да  келтірілген 

қатардағы мысалдардан оның ортақ қимылды, көп 

қайталанатын,  интенсивті  қимылды  білдіретін 

етістік түбірлерге талғап жалғанатынын  көреміз. 

Сонды қтан  да  көптеген  ғалымдар  оны ң  тегін 

көптік мағынамен байланыстырады.

В.Котвичтің ойынш а, осы тұлға - қазіргі тун- 

гус-маньжур тілдерінде  көптік мағы нада  қолда- 

нылатын -/ қосымш асы ның алломорфы.  Э.В.Се- 

вортян,  Л .Н .Х аритонов,  Х.Т.Нигматов  -ы с/-іс 

ф орм асы н ы ң   ал ғаш қ ы   мәні  ортақ  қим ы лды  

білдірген,  ал  көптік мәні содан туған деп  қараса, 

АА Ю лдаш ев, керісінше, ортақтық мағынаның өзі 

көптік мағынадан туған деп  қарайды.

Сонымен  қатар, осы  модельдің ішінде ж оға- 

рыда келтірілген  мағыналарды бермейтін де етіс- 

тіктер бар.  Мысалы; бүріс=, жылыс=, ауыс=,  қай- 

ы с=,  қары с= ,  м ай ы с= т.б.  етістіктерде ортақтық 

та,  коптік те  м ағы на ж оқ,  қимылдың атауы.

Осы  арада    тұлғасы ны ң  түркітануда  ин- 

тенсивтіліктің  көрсеткіші ретіндея,  -із (действие, 

труд)  түбірімен  байланы сты  деп  қарайтын  да 

көзқарастар бар екенін ескерген жөн.

Сонымен, қазақ тілінің базистік лексикасында 

көптеп  кездесетін  “олі” түбірлердің, яғни дыбыс- 

тықтұлғасы  ғана сақталып, мағынасы күңгірттен- 

ген лексика-грамматикалық элементтердің таби- 

ғатын танып,  сырын  ашуда сөз құрамын  морфе- 

ма  жігіне  /түбір  мен  тұлға  ар алы ғы /  айыратын 

м орфемалық талдау әдісінің  орны  ерекше.  Осы- 

ның нәтижесінде біз зерттеп  отырған екі  буынды 

тарихи  тұрғыдан туынды етістіктердің бәріне ор- 

тақ ең басты ерекшеліктердің бірі - олардың синх- 

рониялық жэне диахрониялық даму тұрғысынан 

алғанда этимологиялық түбір мен  шын  мәніндегі 

грамматикалық тұлғадан тұруы екенін көреміз.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   420   421   422   423   424   425   426   427   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет