Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет421/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   417   418   419   420   421   422   423   424   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗЖАСАМ

ж ай -ж ай р а= ,  к ү й -к ү й р е = ,  қ а й -қ а й р а= ,  қаң - 

қаң ы ра= ,  қ и -қ и р а = ,  қу -қура= ,  м аң -м аң ы ра= , 

мөң-мөңіре=, сай-сайра=, сүй-сүйре=, ту-тура=, 

ұш -үш ыра= т.б.

Қазіргі түркі тілдерінің бэрінде дерлік бұл  - 

өнімсіз  қосымш а.  С онды қтан  осы  қосымш алы 

етістіктер  м орф ологиялы қ  жіктеуге  келмейді. 

Э.В.С евортян,  Н .К.Дмитриевтердің  гіікірінше, 

бұл  арада  соз тудыруш ылық  қызметін  атқарып 

тұрған  соңғы  -а /-е  дыбыстары,  ал -ыр бір буын- 

ды иммитативтерге ж алғанаты н  м одиф икация- 

лы қ  корсеткіш.  'Гүркітануда  -ра/-ре мен  -л а /-л е  

формаларын  еліктеуіш  түбірге ж алғанатын ды- 

быстық варианттар деп  қарайтын  козқарастар да 

бар.  Рамстедт -ра //-ре қосымшасының этимоло- 

гиясын  -р,  ия,  -ар көрсеткішінің дыбыстық даму- 

ының,  ұзаруының  нәтижесі деп  қорытады.

В.Котвич  -л а /-л е  және  -ра/-ре формаларын 

етістік тудырудағы ең ежелгі және әмбебап тұл ға- 

л ар д еп   есептейді де,  олардың  қызметін  былай- 

ша жіктейді:  -Іа /-1е-  сабақты   етістіктерді,  - г а / 



-ге салт  етістіктерді  жасайды.  Алайда,  тілімізде 

осы  модель арқы лы   еліктеуіш  емес түбірлерден 

ж асалған да етістіктер  бар.  Мұндай  етістіктерді 

Э.В.Севортян да  корсеткен.  Мысалы: аж-ажы- 



ра=, бау-баура=, жай-жайра=, жад-жадыра=, күй- 

күйре=,  сай-сайра= т.б.  Бұл  етістіктердің түбір 

морфемасын  құрап тұрған  болігінің мағынасы  - 

күңгірт. Дегенмен, олардың еліктеуіш создер емес 

екендігі анық.  Осындай түбірлерді талдау үстінде 

екі  морфеманың арасында түйісіп, деэтимологи- 

заци яға  экеп  соқты раты н  ф онетикалы қ  құбы- 

лыстар жете  көңіл  болуді  керек етеді  (М.А.  Бер- 

тагаев,  1969,  126).  Мысалы, -ра қосымшасы қосы- 

луы  арқылы  саз  созінен,  Н .А .Б аскаков  атап 

корсеткендей,  сазда=  етістігімен  қатар  сайра= 

етістігі  де  туған.  М ұндай  құбылыстар тіл  даму- 

ының ортатүркі  кезеңіне тэн.



-са //-се,  -сы //-сі:  аң -аң са= ,  а қ -ақ с а = ,  жу- 

жуса=, жұм-жұмса=,  көк-көксе=, күіі-күйсе=, ұқ- 

ұқса= ,  б ор-б орсы = ,  б ы қ-б ы қсы = ,  ж іп-ж іпсі=, 

күгі-күпсі= ,  қ а ң -қ а ң с ы = ,  қ а қ -қ а қ с ы = ,  қ о қ - 

қо қсы = ,  қ о п -қ о п сы = ,  ө к -өксі= ,  сар-сарсы = , 

сы ң-сы ңсы = т.б.

А .Н .К онөнөв -са,  -сы қосымшаларын  қалау 

райдың корсеткішімен байланыстырады.  Себебі 

бұйрық райдың  грамматикалық жалпы  мағына- 

сы  тек бұйры қ ретінде  ғана  емес,  тілеу түрінде 

де  болатыны  белгілі.  Көптеген  ғалымдар  ш ығу 

төркіні жағынан рай  категөриясының жіктелме- 

гендігін атап өтеді.  Б.Серебренникөв атап  көрсет- 

кен  бұл  қөсымшалы  етістіктердің беретін  мағы-

насының  бірі  -  ‘сезіну’  (чувствөвать себя,  испы- 

тывать  чтө-либө),  ‘бір  нэрсеге  ұқсату’.  Бұл  ма- 

ғы налар  өны ң  қалау  рай  мағы насы мен  тарихи 

байланысын көрсетеді. Осы мөдельдің “бір нэрсеге 

ұқсату”  м ағы насы мен  қатар  тунгус  тілдерінде 

жалпы  етістіктерге  тән  қим ы лды ң  сипатын  бе- 

ретін мағыналары да бар (мнөгөкратнөсть,  непре- 

рывнөсть, прөдөлжительнөсть действия).  Н.А.Бас- 

какөв бұл  қөсы м ш аны ң  негізгі тұлғасы  -сы  түрі 

-ал,  -са -  сөның тұлғасыны ң қы сқарған түрі деп 

қарайды.


Осы мөдель арқылы біршама етістіктің жаса- 

луы,  өлардың  сем антикалы қ  бірізділігі  мен  өр- 

тақтығы  бұл тұлғаның ертеде етістік тудырудағы 

белсенділігін  көрсетсе, ал  өлардың тарихи туын- 

ды лы ғы ,  түбір  мөрфемасы ны ң өлі түбірге  айна- 

луы  өны ң көнелігін  көрсетеді.

-сы р//-сір:  қау-қаусы р=,  қап -қап сы р = ,  қу- 

қусы р=, тап-тапсы р= т.б.

Тілімізде -сы р//-сір қосымш асы  арқылы жа- 

салған етістіктер санаулы ғы ны ң озі оны  онімсіз 

қосымш алар  қатарына  қосады. Дегенмен,  осын- 

дай  тұлғаларды  талдағанда,  мына  бір  жай  еске- 

руді  қажет етеді.  Ш ығу төркіні жағынан бір-біріне 

ж а қ ы н ,  м ән д ес  ж ұ р н а қ т а р д ы ң   ж а л ға н ат ы н  

сөздерінің аясында да өзара айы рм аш ы лы қ бар. 

Бірі  ж алған ған   түбірге  екіншісі  жалғанбайды. 

Я ғн и , талғап жалғанады.  Оның себебін,  мүмкін, 

әр түбірдің  табиғаты нан  іздеу  керек бөлар.  Мы- 

салы,  -л а //-л е ,  -т а //-т е,  -д а //-д е  -  есімдерден 

етістік тудыратын  аса  құнарлы  қөсымш а.  Бірақ 

бұл жұрнақ есімдердің бэріне бірдей жалғана бер- 

мейді.  Сөндықтан да түбірдің табиғаты терең зер- 

ттеуді  қажет етеді.

-/7/-:ай-айт=,  бөр-бөрт=, ж өр-ж өрт= ,  жыр- 

ж ы рт= ,  кер-керт= ,  қ ай -қай т= ,  құр-құрт= ,  сүр- 

сүрт=, тар-тарт=, түр-түрт=, тін-тінт=,  үй-үйт=, 

шер-ш ерт= т.б.

Қ азақ  тілінде  -т -  қө сы м ш асы   етістіктің 

ырықсыз етіс фөрмасы  ретінде  кеңінен жұмсала- 

ды.  Бұл арада өның түбірге еімес, туынды түбірге 

ж алғанаты ны   белгілі.  Оның  өрхөн-енисей,  ескі 

ұйғыр т.б.  ескерткіштердегі,  грамматикалық  ма- 

ғынасы да өсылай.  Бірақ тілдің даму барысында 

өсы  қөсымша түбірмен эбден  кірігіп  кеткен біраз 

етістіктер бар.  Олар жөғарыда келтірілді. Түркіта- 

нуда  өсы  тэріздес  түбірлердің  қалы птасуы н 

түсіндіретін  еңбектер  кездеседі.  Бұл  тарихи  ту- 

ынды  етістіктерде  бұл  күнде  императивтік  мэн 

жөқ.  Оның  себебі  -  “өлі”  түбірлерге  айналған 

гүбір  мөрфемасына  -т -  көрсеткіш інің  кірігуі. 

Түркі тілдеріндегі өсындай -т- қосымшалы тари-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   417   418   419   420   421   422   423   424   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет