Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


СӨЗЖАСАМ  ТІЛ  БІЛІМІІПҢ ЖЕКЕ  САЛАСЫ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет420/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   416   417   418   419   420   421   422   423   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗЖАСАМ  ТІЛ  БІЛІМІІПҢ ЖЕКЕ  САЛАСЫ

237


қалқы = ,  қ аң -қаң ғы = ,  м өң-м өңкі=,  мүл-мүлгі=, 

м үң -м үң кі= ,  м ы з-м ы зғы = ,  о р -о р ғы = ,  сар-сар- 

қ ы = ,  са ң -с а ң ғы = ,  тол-толқы = ,  ш ал-ш алқы = , 

ш үл-ш ұлғы = ,  ш үй-ш үйгі=,  ш ы л -ш ы л ғы = ,  үң- 

ү ң гі= ,  ы р -ы р ғ ы = ,  ы т -ы тқ ы = ,  ір -ір к і= ,  т.б. 

Етістік түбірлер  құрамында л екси калан ған   бұл 

ж ұрнақтарды  ж оғары да  талданған  -қ а /-к е   мо- 

делінің дыбыстық түрі деп қарастыруға негіз бар.



-қы р//-кір,  -ғы р//-гір\  а-ақы р = ,  аз-азғы р = , 

ба-бақы р= , ж аз-ж азғы р= , ж аң-ж аң ғы р= , жым- 

ж ы м қы р = ,  қ а й -қ а й ғы р = ,  қ а ң -қ а н ғ ы р = ,  қы м- 

қы м қы р=,  м ы ң-м ы ңғы р= , ос-осқы р=,  пыс-пы- 

с қ ы р = ,  ш а -ш а қ ы р = ,  ш ы ж -ш ы ж ғ ы р = ,  үш - 

үш кір=,  ы с-ы сқы р=  т.б.

Осы  қатардағы  етістіктердің дені  еліктеуіш 

түбірлерден жасалған.  М ағыналық ж ағынан бұл 

сөздердің  бәрі  бір семантикалы қ топқа жатады. 

Сонымен  қатар бұл  қосымшаның еліктеуіш емес, 

басқа да мағыналы  көне, олі түбірлерге ж алған- 

ғанын кореміз.  Мысалы: азғыр=, жазғыр=, жаң- 



ғыр=,  қаңғыр=. Дегенмен,  ш ы ғу төркіні ж ағы - 

нан  еліктеуіш түбірлерге ж алғануы  бұры ны рақ 

тәрізді.  Себебі,  өлі  түбірлерге  басқа да  қосы м - 

шалар ж алғаны п,  түбірлес сөздер туады.  М ыса- 

лы: жаң-а, қаң-тар=, қаң-сы=, аз-ғын,  қылі-та= 

т.б.


Ал,  еліктеуіш  түбірлердің  біреуіне  де  осы 

қосымшадан басқа тұлға жалғанбайды.

Қазіргі  қазақ  тілінде  және  басқа  да  түркі 

тілдерінде  - л а /-л е  қосымш асы  - етістік тудыру- 

да  күні  бүгінге  шейін  ең өнімді тұлға.

М ысалы  Л .Н .Х ари тонов  сол  тілде  -  Іаа 

қосымшасы арқылы  кез-келген зат есімнен етістік 

жасауға болады деп  көрсетеді.  -77ажұрнағы  кең 

мағы надағы етістіктің ұғы м ы натән  мағыналар- 

дың  бэрін  береді.  Оның  есім  түбірге  жалғануы 

сол сөЗді етістік тобына ауыстырады.  Оны  синх- 

рондық тұрғыдан да түбір морфемадан  ажырату 

еш  қиы нды қ келтірмейді.  Мысалы:  ау-ла=,  бар- 

ла=, би-ле=, жау-ла=т.6.

Сонымен  қатар синхрондық түрғыдан  ком- 

поненттік талдауға  конбейтін  етістіктер де  кез- 

деседі.  Бұл  “ө л і”  түбірлердің  пайда  болуы  тек 

қосымшалардың пассивтенуінен  ғана емес, түбір 

морфеманың семантикасының күңгірттенуіне де 

байланысты екенін дәлелдейді.  Мысалы: бай-бай- 

ла=, бақ-бақ(ы )ла=, бау-баула=, кеу-кеуле=,  қа- 

қала= ,  қау-қаула=, сой-сөйле= ,  сы -сы ла= ,  сы- 

ды р= ,  сы й ы р= ,  т.б.;  ту-тула=,  тү-түле= ,  үр- 

ұрла= ш ар-ш арла= т.б.

Күні бүгінге шейін  өнімді сөзтудырушы  мо- 

дель  бойынш а  олардың  қосымш а  морфемасын

анықтау қиын емес. Ал, түбір морфемалары қазіргі 

тілімізде жеке сөздік қасиетін ж оғалтқан,  м ағы - 

насы белгісіз.  Олардың  кейбіреулерін  салыстыр- 

малы-тарихи  зерттеу нәтижесінде сол  күйінде ес- 

керткіштер  тілінен  кездестіреміз.  Кейде  қазіргі 

тілдерде  де  сақталып  қалуы  кездеседі.  М ысалы:

(-қа-ла)  -  ‘склады вать,  класть  по  порядку’, 



іи  -(-тү-л е)  ‘волосок’,  ‘шерсть’,  ‘перья’  399,  594, 

Ьіі -  (бі-ле)  -  ‘остри е’,  ‘л езви е’.

-Ла,  -леқосымш а морфемасының күні бүгінге 

шейін өнімділігіне  қарамастан, ол жалғанған түбір 

морфемаларының мағы наларының әртүрлі дэре- 

жеде  көмескіленіп,  кейбіреулерінде  мүлде ж оға- 

луы оларды түбір етістік қатарына қосқан.  Мұның 

себептерін  толы қ  аны қтау  қиы н.  Дегенмен,  со- 

ған әсер ететін  кейбір жайларды атап  өтуге бола- 

ды.  Ол  негізінен  сол туынды етістікке  негіз бола- 

тын есім  создің  м ағы насы   мен  қызметіне байла- 

нысты.  Мысалы:

1.  Қолданылу өрісінің  кеңдігі;

2.  Қолданылу өрісінің тарлығы;

3.  Қолданылу өрісінің тереңдігі;

4.  Қолданылу орісінің таяздығы;

5.  Туынды  етістіктің  озінің  есім  торкінінен 

қол үзіп, метафора есебінде қолданылуының нэти- 

жесінде делексикалануы;

6.  Сөз  құрам ы ндағы   дыбыстарың деф орм а- 

цияға  ұшырауы  (сөйле  - зөі,  байла  -  Ъа&)  т.б.

Қ азақ  тіліндегі  - л а /-л е   қосымш алы  етістік- 

тердің табиғаты  проф. А .Қ аіы баеваны ң еңбекте- 

рінде арнайы зерттелген.  Оның  генезисі жөнінде 

көптеген  ғал ы м дар-/^тұлғасы н   көптіктұлға -Іаг 

мен  байланы стыраты н  Бетлингтің  пікірін  қуат- 

тайды.

-яя/-«е;аз-азы на= , жай-жайна=,  кер-керне=, 



қай-қайна=,  қат-қат(ы)на=,  қи-қина=, ой-ойна=, 

сар-сарна=, тыр-тырна= т.б.  Көріп отырғанымыз- 

дай,  бұл  қосымшалы  сөздердің  көбі  бүгінде түбір 

сөзге айналған. А.Ю лдашев,  Гулямов, А.Қалыба- 

ева бұл  форманы -ла  қосымш асының бір вариан- 

ты деген  болжам айтады.  Бұл жорамалды  негізсіз 

деуге болмайды.  Себебі, туыс шор, якуттілдерін- 

де -лд/-у7еқосымшасының бір дыбыстың түрі ре- 

тінде -наа,  -яээқосы м ш алары   жиі  қолданылады. 

-Н а/-не формасы  негізінен  сонор дауыссыздарға 

ая қ та л ға н   түбірлерге  ж эн е  кейбір  еліктеуіш  

түб ірлерге  ж а л ға н ад ы .  С о н д ы қ тан   сан аулы  

түбірлерге  ғана  қосылуы  оны ң  онімсіз  тұлғаға 

айналуына  әсер  еткен  болу  керек деп  болжауға 

болады.


-ра//-ре: аң -аң ы ра= ,  бау-баура=,  ең-еңіре=, 

ж ад-ж ады ра=,  (жад~жаз~жай),  ж ам -ж ам ы ра=,




238


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   416   417   418   419   420   421   422   423   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет