Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет419/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   415   416   417   418   419   420   421   422   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗЖАСАМ

М ысалы:  абы р-абы рж ы = ,  ал-алж ы = ,  жы л- 

ж ы лж ы = ,  м ы -м ы ж ы = ,  рен -рен ж і= ,  уыл-уыл- 

ж ы = ,  ы бы л-ы бы лж ы =  т.б.

Ө зінің  етістік  тудырушы  қы зметіне  қарай 

бұл  тұлға  -сы /-сі,  -ш ы /-ш і ж ұрнақтары м ен  бір 

мәндес, сонор дауыссыздарға аяқталған түбірлер- 

ге ж алғанаты н варианты.

Негізгі  беретін  м ағы насы   -  қим ы лды ң  со- 

зы лы ңқы лы ғы ,  үздіксіз қозғалыс.



-жи: бақ-бақж и=, кір-кіржи=,  қон-қонж и=, 

қ ы л -қ ы л ж и = ,  қы р -қ ы р ж и = , ты р-ты рж и = ,  ыр- 

ыржи  т.б.

Бұл  қосымш алы етістіктер  көбіне еліктеуіш 

сөздерден жасалған.  Олардың түбір морфемасы- 

ның ежелгілігі, өлі түбірлерге айналуы да, мүмкін; 

содан болар.

- қ а //- к е //- ғ а //- г е .

Бұл  м одель  де  қазіргі  тілім ізд е  ө н ім сіз 

қосымш алар қатарына жатады.  Осы қосымшалы 

етістіктердің бәрі синхрондық тұрғьщан түбір боп 

саналады. Ал диахрондық зерттеудің нәтижесін- 

де ан ы қталған  түбір м орфемасы ны ң  м ағы насы  

қазіргі  тілде  түсініксіз.  М ысалы:  б ай -б ай қа= , 

б ұ л -б ұ л ға = ,  б ү р -б ү р ке= ,  б ы л -б ы л ғ а= ,  ж ай- 

ж айқа= , ж ал-ж алға=, ж ас-ж асқа=, жор-жорге=, 

ж ы р -ж ы р ға = ,  қ а р -қ а р ғ а = ,  қ о р -қ о р ғ а = ,  құр- 

қ ұ р ғ а = ,  м ез-м езге= ,  н ұ с-н ұ сқа= ,  сам -сам ға= , 

сүй-сүйке=, тал-талға=, тар-тарқа=, тол-толға=, 

тір-тірке= ,  үй-үйке=,  ш ай-ш айқа= ,  ш ы р-ш ы р- 

қа= ,  ы р-ы рға= .

Қ азақ тілінде осы  модель арқылы етістіктен 

ж асалған  көптеген есімдер де бар.  М ысалы:қол- 



колка,  өп-өпке,  кап-капка (қазіргі  қазақ тіліндегі 

өкпе,  какпа сөзі тід дамуы  барысындағы  метате- 

за құбылысының нәтижесі), бәй-бэйге, жор-жор- 



ға.  Ұ йғы р т\я\нщдүй-үйка,  күл-күлкә.

Бұлардың тілдің даму барысында етістік мәні 

ж оғалған синкретикалық парлардың сыңары бо- 

луы да  мүмкін.

Рамстедт -ға қосымшасын “нағы з” етістіктің 

м ағы насы н  беретін  тұлға  деп  қарайды .  Осы 

тұлғалы етістіктердің бәрінің сабақтас етістік бо- 

луы   осы   п ік ір д і  а й қ ы н д а й   тү с е тін   се к іл д і. 

Л .С. Левитская да -/ся/-л:есөзтудырушы  моделін 

есімнен жасалған сабақты етістіктердің көрсеткіші 

деп  қарап,  сонор  дыбыстардан  кейін  -а/%а бо- 

лып өзгеріске ұшыраған деп жорамалдайды. Оған 

мынадай  фактілерді  келтіреді: Ьиіа  -  ’м еш ать’  /  

түркм ., ЬиІ]а -  махать рукой /н о ға й /, іга -  ‘качать’ 

/түркм ./,  іца  -  ‘шевелить’,  /қ ы р ғ ./.  Осы  пікірді 

Б.М .Ю нусалиев те  қостап,  қазіргі  бурят-монғол 

тілдерінен фактілер  келтіреді.  Бұл  тілдерде салт

етістіктерге    тұлғасы  ж алғанады  да,  сабақты 

етістіктерге -ға  түрі жалғанады.  Мысалы: һун-га

- сайлау,  һун-а  - сайлану; сун-у - тартылу,  сун-га

- тарту.  М ұның қалдықтары  кейбір түркі тілде- 

рінде де сақталған.  Мысалы,  қырғыз,  қазақтідде- 

ріндегі тара-тарка=, коры-корға=,  тай-тайка=, 

ш ай-шайка=,  т.б.  Бірақ  бұл  варианттардың  ма- 

ғы налы қ ерекшеліктері жоқ.  Кейде бір варианты 

бір тілде,  екіншісі  басқа тілде  сақталып  қалады. 

М ысалы,  қазақ,  қы рғы з тілдерінде: тал=  (талып 

қалу),  алтай тілінде -  талға=.  Немесе,  қазақ,  ал- 

тай  т.б.  тілдеріндегі еле= етістігі  қы рғы з тілінде

-  елге=түрінде  қолданылады.

Сол  сияқты   қазақ  тіліндегі  оян=,  оят=  им- 

перативтерін ескі өзбек тіліндегі ой-ған=, ой-ғат= 

варианттарымен салыстыруға болады.

Севортян -га/-гы аффиксін   мен   көрсет- 

кішімен  байланы стырып оны ң неғұрлым  ф оне- 

тикасын  көне қалпы  болуы  мүмкін десе,   және 

-га көрсеткіштерінің ж алғасты ғы на  К.Фой және 

Г.Рамстедт арнайы түрде  коңіл аударған,  екеуін 

біртұтас форманың тарихи баспалдақтары ретінде 

алып  қараған.

В .В .Р ад лов  - к а / - к е   ж ұ р н а ғ ы н ы ң   тү р к і 

тілдерінің  ш ы ғы с топтарында XI  ғ. дейін онімді 

болғаны н  корсетеді.  П .М .М елиоранский де оны 

енімсіз қосымшалар қатарына қосады.

к а й /- к е й :  а ң -а ң қ а й = ,  е ң -е ң к е й = ,  қ а ң - 

қаңқай=,  шал-ш алқай=, ұл-ұлғай=,  қай-қайқай= 

қал-қалқай=,  қас-қасқай=, қи= қи қай = , мар-мар- 

қа й = ,  то ң -то ң қ ай =   т.б.  Осы  қатардағы  етістік- 

тердің  құрам ы ндағы   қосы м ш а  морфемалар им- 

перативтік  м ағы на  емес,  етістік  тудырушылық 

қызмет атқарып тұр.

М азмұны ж ағы нан  -ай/-ей етістік тудырушы 

моделіне  ж ақы н  бұл  ж ұрнақты   соның  бір  түрі 

деп  қарастыруға болады.



-кар//-кер\ ай-айқар=, аң-аңғар=, ат-атқар=, 

жет-жеткер=, құт-құтқар=,  үл-үлгер=, ес-ескер=, 

ком-комкер=, оз-озгер=, төң-тоңкер=, ұй-ұйғар= 

т.б.


Бұл  -а р /-е р   моделіне  ұқсас  соз  тудырушы 

тұлғадеп   қарастырылады.

к и / / - к и :  д о ң -д о ң к и = ,  қ а л -қ а л қ и = ,  қас- 

қасқи=,  қи-қиқи= ,  кей-кейки=, маң-маңқи=, өң- 

оң к и = ,  таң -таң қ и = ,  тең -тең ки = ,  ты ң -ты ң қи = , 

ш оң -ш оң қи =  т.б.

Бұл  ж ұрнақ  негізінен  еліктеуіш  түбірлерге 

жалғаны п,  бір нәрсеге  ұқсату мәнін  береді.



-кы//-кі: аң-аңқы = , бал-балқы=, бүр-бүркі=, 

б ы л -б ы л қ ы = ,  б үр -б ү ркі= ,  зы р -зы р қ ы = ,  кер- 

кергі=,  кол-көлкі=,  кіл-кілкі=,  қар-қарғы =,  қал-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   415   416   417   418   419   420   421   422   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет