Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет416/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   412   413   414   415   416   417   418   419   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ш7?/л-тәрізді 

етіс формалары жасалып тұрса,




СӨЗЖАСАМ  ТІЛ  БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ  СА.ТТАСЫ

233


одан әлдеқайда көне Тұрфан өлкесінен табылған 

манихей  мазмұнды  ұйғыр ескерткіштері тілінде 

=// -  негізінде  пайда болған  =ііаг- тұлғасы  қол- 

дан ы лған.  О сы ған  қарап,м/?7  -ж э н е   ит ер= еті- 

стіктерінін  бірінен  бірі  дамуын  сонау  ерте  за- 

м анны ң  өзінде-ақ  басталған  тарихи  құбылыс 

екенін байқауға болады.

Сол  сияқты  қазақ тіліндегі жылжы= жылы, 



ж ылға,  ж ы лы с= т.б.  сөздердің  құрам ы нда  кез- 

десіп,  жалпы  ортақ  м ағы насы  түсінікті  болға- 

нымен  жеке  қолданыла  алмайтын  *жыл түбірі 

хакас тілінде -чыл [ХРС]  якут тілінде  сыыл [ЯРС] 

жеке  қолданылып жүрген  негізгі түбір сөздер.

Я ғн и ,  “өлі  түбір”  деген  ұғы м ,  “тарихи  ту- 

ынды” деген атауларда салыстырмалы түрде шарт- 

ты лы қ  бар.  О сы ған  орай  жалпы  түркі  тілдері 

бойынш а бұл тәрізді тарихи туынды түбірлердің 

құрам ы ндағы   “олі”  түбірлердің саны  мен  сапа- 

сы біркелкі болмауы  заңды.

Өлі  түбір  мәселесінің  мәнін  осыдан  жарты 

ғасыр бұрын  (1936ж.)  қазақтілі тарихи  грамма- 

ти касы ны ң  негізін  салушы  проф.  Қ .Ж ұбанов 

мектеп  мұғалімі  Ж анғазы  Ж олаевқа ж азған  ха- 

тында нақты түсіндіріп берген.  Ол  1958 ж.  “ Қазақ 

тілі  мен  әдебиеті”  журналыны ң  2-ші  нөмірінде 

ж арияланған:  “ ...Өлі  қосымш а,  өлі түбір V кла- 

сқа ауыр соғаты н сияқты ” ,  - депсіз.  Сенбеймін. 

М еңінше, V класқа түбір мен  қосымшаны  оқыт- 

пасаң бала тұрып, ұят,  ояндеген сөздердің түбірі 

қайсысы деп  сұраса,  не дейсің? Үят тұтас түбір 

д есең , ұ ял б олғанда, /я-ны ң орнын  л - ,  оян бол- 

ғанда  -т   келіп  я-ны ң  орнын  қалай  алды демей 

ме?  Сонда, ұят-тып түбірі өлі ұя; т-  есім жасау- 

шы  (киіт ,  кұры-т  сияқты )  өлі  қосымш а;  оят- 

тың  түбірі  -  олі  оя;  мұндағы  -т  кара-т  деген- 

дегі  сияқты   өзгелік етістің  тірі  қосы м ш асы   деп 

іиыныңды айтқан  оңай емес  пе?” .

Бұл  пікірдің  түркітану  саласы ны ң  кейінгі 

жетістіктеріне бастау болған  Ж .Д ени,  В.В.Рад- 

ловтардың түбір құрылымына қатысты  пікірле- 

рімен  ұштасып жатқанын байқау қиын емес.

Шын  мәнінде,  “түбір”  ұғымына статикалық 

сипат тэн  болғаны мен, түбірдің одан  арғы  даму 

барысын  көрсететін  аясы  - сөзжасамның  негізгі 

арқауы ретінде ол динамикалық категорияға ай- 

налады.


Түбірлердің синхрондық тұрғыдан семанти- 

касы ны ң сақталып  қалуы  көп  ж ағдайда созжа- 

самдық  модельдер арқылы туған деривациялы қ 

м ағы н ам ен   ты ғы з  байланы сты .  С о н д ы қ тан  

түбірдің  табиғаты н  тануды  одан  әрі  жетілдіру 

жұмысы  м орф ем алы қ  талдау  негізінде  және

сөзжасамдық  модельдер  жүйесінің  қызметімен 

сәйкес қарастырылады.

С ебебі,  тіл ім ізд е  с и н х р о н д ы қ   тұ р ғы д ан  

түбірлік қызметгегі сөздердің диахрондық тұрғы- 

дан созжасаммен тығыз байланысты екенін дәлел- 

дейтін  тілдік деректер жетерлік.  М ысалы,  қазақ 

тілінде  озінің  конелігімен  козге  түсетін  -т -  мо- 

делі бойынша көптеген екі буынды етістік жасал- 

ғ ан.  Басқа модельдерге  қарағанда мұны  көне деу- 

ге  себеп  -  оны ң  етістік  жасауға  негіз  болған 

түбірлердің  көпш ілігіне әбден  “байланы п” ,  оны 

“өлі”  түбірге  айналды ры п  жіберуінде.  М ысалы: 



*ай<айт,  *ар<арт~,  *бөр  <  борт-,  *жор<жорт~, 

* к а й < к а й т -,  * к е р < к е р т -  т .б .  О с ы н д а ғ ы  

түбірлердің бэрі де  қазақ тілі  үшін  өлі элементке 

айналған.  Ж эне  барлы қ  грамматикада  да  сөлай 

деп есептелінеді.  Бірақ жоғарыда келтірілген  мы- 

салдардағыдай  бұлардың өлі түбірге айналуы тек 

қазақтілінің  ғана  немесе сөл сияқты  кейбір түркі 

тілдерінің  ғана  басы ндағы   жағдай  бөлуы  ықти- 

мал.  Олай  дейтін  себебім із:  өсы  түбірлердің 

кәпш ілігі-ақ,  атап  айтқанда,  *ай~,  *жор~,  *қай-, 

*кер-  т.б.  жазба  ескерткіш тері  мен  кейбір  жеке 

түркі тілдерінде жеке-дара қөлданылып  келе жат- 

қандығы.  Мэселен,  қазақтілш ілерінің бөлшекте- 

уге  келмейтін,  біртұтас  түбір  деп  жүрген  айт- 

сөзі  ж өғары дағы   модель  бойы нш а  диахрондық 

тұрғы дан  ай- ж эне  -т -  тұлғасы нан  тұратын  ту- 

ынды  түбір  екендігі  түркітануш ылар тарапынан 

әлдеқаш ан дәлелденген.  Атап  айтқанда,  ол түбір 

XI  ғасырдың белгілі ескерткіші  “ Құдатғу-білікте”: 

“ говоригь,  рассказывать, разъяснять, толковать” 

мағынасында жиі  қолданылғаны  мэлім.

Осы сияқты  құрамынан  “өлі” түбірлерді  ар- 

шып  алуға  болатын  тарихи  туынды  түбірлердің 

табиғаты н,  немесе  орыс тід біліміндегі  “байлау- 

л ы ” түбірлердің  ( “связанны е  кор н и ”,  яғн и   жал- 

ғанған қосымшалардан тыс қолданылмайтын, со- 

нымен әбден “байланған”) құрылымын анықтау- 

да түбір морфемадан  гөрі  қөсымш а мөрфеманың 

көмегі  ерекше  екендігі  байқалады.  Тілдің  даму 

барысында қөсымш аның түбірден ажыратуға кел- 

мейтіндей  кірігіп, жаңа қөсымшаның сөның үстіне 

жалғануын  В.В.Радлөв  гиперагглю тинация  деп 

атаса,  өны  өрыс тіл  білімінде  Винокур  Г.О.  бай- 

лаулы түбірлер(негіздер) деп,  Н.А.Баскаков сөзжа- 

самның  “тұрып  қалған тұлғалары ”  (“застывшие 

фөрмы слөвөобразования”) деп атаған.

Осы  бағы ттағы   тарихи  грамматика  ілімінің 

қол жеткен табыстары  негізінде.жт;=  жан=, жал= 

текгес  қазіргі тіліміздегі түбір сөздердің де  құра- 

мын  жіктеуге бөлатынын  Б.М.Ю нусалиев те атап



234


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   412   413   414   415   416   417   418   419   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет