Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет406/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   402   403   404   405   406   407   408   409   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗЖАСАМ

өзгерген  - тек сөз түрлендіруші қосымшалар ғана. 

Олай  болса,  сөйлем  құры лы сы на  қарай  өзгер- 

мей,  түбірде  сақталған  қосы м ш а  сөз  жасаушы 

қосымш а болғаны.  Сонды қтан ол  сез /э н ш і/ту- 

ынды  түбірге  ж атады .  М іне,  туы нды  сөздің 

сөйлемде  түрлі  тұлғада  қолданылуы  соз  шегі 

жағы нан  оған белгі  бола алады.

Сөйтіп,  біз туынды сөздердің негізгі ірі бел- 

гілерін  көрсеттік.  Бұл белгілер туынды  сөздерді 

басқа сөзтұлғалардан ажыратуға көмектеседі.

Түбір сөздер деген термин  мұнда тілдегі лек- 

сикалы қ м ағы налы  тілдік нұсқаларды ң бәрінің 

ортақ атауы ретінде  қолданылып  отырғанын  ес- 

кертуге  тура  келеді,  өйткені  қазақ тіл  білімінде 

бұл термин  негізгі түбір мағы насы нда да қолда- 

нылып  қалатын кездері  бары белгілі.

Тілдегі лексикалы қ мағынасы бар дербес сөз 

қы зметін  атқараты н  лекси кал ы қ  нұсқалардың 

бәрі түбір сөздерге жатады.  М ысалы, жер,  адам, 

кітап, каламгер, өнерпаз, жеделжэрдем, азык-щ лік, 

колхозшы, жолкиыс (перекресток), өскін (всходы), 

ж олнүска  (путеводитель)  т.б.  Бұл  түбір  сөздер 

морфемдік құрамы, жасалу жолы ж ағы нан түрлі 

екені  белгілі,  бірақ,  бұлардың  бәрінің  басын 

қосы п,  бір терм инм ен аталуына олардың ортақ 

белгісі  болуы  себеп  болады.  Ал  олардың  ортақ 

белгісі - лексикалық мағыналы тіддік нұсқа екені. 

Сойтіп, тілдегі лексикалы қ мағыналы дербес сөз 

атаулының бэрі түбір сөздер деп  аталады.

Бұл еңбекте түбір сөздер деген ортақ термин 

олардың  сөзж асам дағы   қы зметіне  байланысты 

қажет  бөлды.  Түбір  сөз  атаулыны ң  бәрі  сөзжа- 

самның негізгі нысаны болып саналады.  Өйткені 

түбір создің  қаты сы нсы з ешбір туынды  сөз жа- 

салмайды.

Түбір  сөздер  сөзж асам ға  негіз  бөлады.  Сөз 

жасаушы негізгі тілдік нұсқа қызметінде сәзжа- 

сам әрекетін іске асырады.  Мысалы,әяш/,  егіндік, 

акмолалык (азамат), колхозиіы деген түбір сөздерді 

алсақ,  өлардың  бәрі  туынды  сөздерге  жатады. 

Ал  өсы туъінды сөздердің жасалуынаәшг//деген- 

д е ән  деген  негізгі  түбір  қаты сқан,  егіндік деген 

туынды сөз егін деген туынды түбірден, акмола- 

лы к - Акмола деген  біріккен түбірден,  колхозшы

колхоз деген  қы сқарған сөзден жасалған.

Бұл келтірілген мысалдар сөз жасаушы тілдік 

нұсқа  қызметінде тілдегі  түрлі түбірлердің бэрі 

қатысатынын  дәлелдеді.  С онды қтан  олардың 

бәрін  қамтитын  ортақ  термин  қажеттігі  туады. 

Осы  қажеттікті  өтеу  үшін,  сөзжасамдық  негізгі 

лексикалық нұсқа қызметін атқаратын  сөздердің 

бәрі түбір сөздер деп  аталды.

С өзж асам ға  түбір  сөздің  негіз  бөлуы  өны ң 

лексикалық мағынасының бөлуымен тікелей бай- 

ланысты. Түбір сөздің лексикалық мағынасы бол- 

ғанды қтан,  ол туынды сөздің лексикалы қ м ағы - 

насына арқау бола алады.  Мысалға дэрісхана, күшей 

деген туынды түбірлерді алсақ,  олардың м ағы на- 

сы дэріс, күш сөздерінің мағыналарының негізінде 

жасалғандықтан, дэрісхана - дәріс берілетін бөлмені, 

күшей  -  күш тің  көбею ін,  күш тің  арту  м әнін 

біддіріп тұр.  Бұдан туынды сөздің мағынасы оның 

жасалуына негіз болған түбір сәздің лексикалы қ 

мағы насы арқылы ж асалғаны аны қ көрінді.

Бұл  айты лғандар  түбір  сөздің  лекси калы қ 

м ағы налы   сөздер екенін дәлелдеді.  Олай  болса, 

түбір создер тілдегі лексикалық нұсқалар (едини- 

цалар) болып табылады,  сондықтан  олар  - тілдің 

сөздік  құрам ы на  жатады,  тілдің  сөз  байлы ғы н 

құрайды.  Түбір сөз атаулының бәрі де дайы н сөз 

бөлып  саналады.  Олар сөйлемге  сөл тілдегі дай- 

ын қалпында алынып қолданылады. Олар сөйлем 

жасаумен  бірге ж асалып  өтыратын тілдік  құбы- 

лыс емес. Түбір сөздер тілдегі дайын тілдік нұсқа- 

лар бөлғанды қтан, түрлі сөздіктерден өры н ала- 

ды.  Басқаша айтқанда, тұрақты дыбыстық құрамда 

тұрып,  белгілі лексикалы қ м ағы наны  білдіретін 

сөз атаулының тұлғалы қ ерекш елігіне қатыссыз 

жалпы аты ретінде түбір сөздер деген термин қол- 

данылып отыр.

Түбір сәздерді  мөрфолөгиялық тұрғыда алып 

қарастыруға да болады,  сөзжасам мақсатына бай- 

ланы сты ра  қарастыруға да бөлады.  Осындай  екі 

тұрғы да қарастыру  - тіл білімінде бар тәжірибе.

Түбір сөзді сөзжасам мақсатына лайықты тал- 

дағанда,  өны  екі  үлкен  төпқа  бөліп  қарастыру 

пайдалы.  Олар:  1)  негізгі  түбір  сөз,  2)  туынды 

сөз.


Негізгі  түбір  сөз  бен  туынды  сөзді  дұрыс 

анықтау,  өлардың  бір-бірімен  байланы сы н  ай- 

қындау сөзжасамның негізгі мәселелерінің біріне 

жатады.  Бұл  екі төпқа жататын  сөздердің  айыр- 

м аш ы лы ғы  да күшті,  сөнымен  бірге  байланысы 

да  күшті.  Сөзжасамды  жақсы  түсіну  үшін,  бұл 

екі төптың ерекшеліктерін, байланысын жақсы білу 

керек.  Негізгі түбір де,  туынды  сәз де  сөзжасам- 

д ы қ нұсқаға жатады.

М ысалы, нан,  эн,  кол, же,  кел сияқты  негізгі 

түбір сөздер мен саудагер,  базарлык,  суретші,  на- 

мыскор,  косак сияқты  сөздерді алайы қ.  Бұл  мы- 

салдардың  алғаш қы лары   -  негізгі  түбір  сөздер, 

соңғы лары   -  туынды  сөздер.  М ысалға  келтіріл- 

ген нан, эн,  кол,  же, кел деген негізгі түбір сөздерді 

әрі  қарай  мөрфемаларға  бөлшектеуге  келмейді,




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   402   403   404   405   406   407   408   409   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет