Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет402/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   398   399   400   401   402   403   404   405   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
2 2 0

СӨЗЖАСАМ

Бұл сөзжасамдық талдаудың  мақсатына сай 

емес, өйткені сөзжасамдық талдауда туынды сөз 

болып танылу үшін, оның құрамында сөзжасам- 

ды қ тілдік нұсқалар болуы  шарт.  Сөзж асамды қ 

талдау  туынды  сөздің  жасалуына  негіз  болған 

сөз бен  одан туынды сөз жасаушы сөзжасамдық 

ж ұрнақ немесе  күрделі  сөз болса,  екінші  негізгі 

м орф ем аны ң,  сөздің  болуын  талап  етеді.  С он - 

ды қтан  м орф ологиялы қ талдауда сөз құрам ы н- 

дағы   м орф ем а  атаулыны  ажырату  керек  болса, 

сөзж асам д ы қ  талдауда  сөзді  жасауш ы  тілдік 

көрсеткіш терді  я ғн и   сөзжасамдық  нұсқаларды 

ажырату  міндеті  қойы лады.  Ол  сөзж асам ды қ 

қатыстағы морфемаларды ажыратуды керек етеді. 

Бұл  м орф ологиялы қ  талдау  мен  сөзж асам ды қ 

талдаудың бір емес екенін дәлелдейді.

Туынды сөзді  ажырату үшін, туынды сөздің 

құрамындағы  морфемаларды салыстыру арқылы 

ажырату дұрыс.  Салыстыру туынды сөздегі негіз 

сөздің де, сөзжасамдық жұрнақтың да басқа ж ағ- 

дайда  сол  м ағы нада  қолданылатыны н  көрсету 

керек.  М ы салы ,лш лш ь/деген создегі  м орфема- 

лар: м а л  ж ән е -шы.  М ұндағы  м а л өсіру,  малсы з 



күнкөріссиякты  қолданы стармен  салы стыры п, 

оның жеке де, басқа туынды сөз құрамында қол- 

данылатыны дәлелденеді.  Бұл қолданыстардағы 

м а л   сөзінің  м ағы насы   малш ы  дегендегі  негіз 

сөздің мағы насы мен бірдей.  Ол осы сөздің тілде 

барын, туынды сөздің құрамында тілдегі бар ма- 

ғынасында қызмет атқарып тұрғанын көрсетеді.

Енді  -шы ж ұрнағы н ы ң тілдегі  қызметі м а л - 

шы деген туынды сөздегі мағынамен басқа сөздер- 

де  қы змет  атқараты ны н  анықтау  қажет.  Оны 



емші,  етікші,  оқытушы,  суретші сияқты  мысал- 

дармен  салы стыру  арқы лы   тілде  оны ң  м ам ан- 

ды қ  м ағы насы ндағы  туынды түбірлерді ж асай- 

ты нын,  малш ы   деген  де  осы  үлгіге  жататыны 

арқылы туынды  сөз екенін айқындауға болады.

Ж асалған  салыстырулар  м а л  деген  сөздің 



малш ы  деген  туынды создің  м ағы насы на,  негіз 

болып,  малды бағуды кәсіп еткен адам  м ағы на- 

сын тудыруға негіз болғаны н  көрсетті. Ал  кәсіп 

м ағы насы   -шы  ж ұрнағы   арқы лы   ж асалған ы  

ж ұрнақты ң  тілде  осы  қызметті  атқаратыны  ол 

арқылы ж асалған басқа туынды сөздер арқы лы  

дәлелденді:  М ысалы,ә«ш/,  оқытуіиы,  сыншы т.б.

Туынды  создің  екі  м орф емалы   болуы на 

күрделі сөздер де жатады. Күрделі сөздердің құра- 

мы  екі негізгі  морфемадан  тұрады.  Сол  арқылы 

ол  негізгі және  көмекш і  морфемадан ж асалған, 

туынды  түбірден  ерекшеленеді.  Күрделі  сөздің 

құрамындағы сөздер бірге жазылса да, бөлек жа-

зылса  да,  ол  бір  лекси калы қ  нұсқаны ң,  сөздің 

қы зм етін  атқараты ны   даусы з.  С онды қтан  да 

күрделі  сөз  сөйлемде  бір  сұраққа  жауап  береді, 

сөйлемнің бір мүшесі  ғана болады, өйткені оның 

құрамында  қанш а сөз болса да,  бір  ғана  мағына 

береді,  өмірдегі бір заттың,  бір белгінің,  қимыл- 

ды ң  атын  білдіреді.  М ысалы,  Қызыл  ала  көйлегі 



өзіне  жарасып  түр  дегендегі  қызыл  ала  деген 

күрделі  сөз  қандай  деген  сұраққа  жауап  беріп, 

сөйлемнің бір ғана анықтауыш мүшесі болып тұр. 

О ны ң  құрам ы н д ағы   сөздер  ж еке-ж еке  басқа 

сөзбен түрлі сөз тіркесін жасай алмайды.  Өйткені 

күрделі сөздің  құрам ы ндағы  жеке сыңарлардың 

ешқайсысы тұтас күрделі сөздің мағынасын бере 

алмайды.


Ал  сөз тіркесінің құрам ы н дағы   мүшелердің 

әр қайсысы жеке сұраққа жауап беріп, жеке-жеке 

сойлем  мүшелері  болады.  М ысалы:  Ол  бүгін  өз 

ауылына кетті деген  сойлемдегі ауылына кетті 

деген соз тіркесінің мүшелері түрлі сұраққа жау- 

ап  беріп,  түрлі  сөйлем  мүшесі  қы зметін  атқара- 

ды.  Мүндағы  ауылына  -  қайда?  деген  сұраққа 

жауап беріп, сөйлемнің пысықтауыш мүшесі қыз- 

метін  атқары п  тұр.  Не  істеді  деген  сұраққа  сөз 

тіркесін ің   кет т і  деген  сы ң ары   жауап  беріп, 

сөйлемнің баяндауышы қызметін атқарып тұр.  Бір 

сөз  тіркесін ің   қ ұр ам ы н д ағы   екі  создің  түрлі 

сұраққа жауап  беріп,  түрлі  сөйлем  мүшесі  қы з- 

метін  атқаруы  олардың  екі  дербес  сөз  екенін, 

әрқайсы сы ны ң  өз  м ағы насы   барын  я ғн и   2 лек- 

сикалы қ нұсқа екенін  көрсетеді.  С оны мен бірге 

олардың  әрқайсы сы   сөйлемде  басқа-басқа  сөз 

тіркесінің құрамына  кіріп, түрлі  сөз тіркесін жа- 

сай  алады.  М ысалы,  өз  ауылына,  ол  кетті.  Бұл 

ж ағдай ауылына кетті деген  сөз тіркесінің құра- 

мындағы создердің дербестігіне дәлел.  Соз тіркесі 

дербес  мағы налы   сөздерден  ж асалатындықтан, 

оның мүшелері сөйлемдегі басқа дербес мағына- 

лы  сөздермен  тіркесе  алады,  оны  ж оғары дағы  

мысал дэлелдеді.

Күрделі  соз  бен  тұрақты   сөз  тіркесінде  ма- 

ғына жағынан  ұқсастық бар.  Күрделі сөз біртұтас 

мағына берсе, тұрақты сөз тіркесі де  идиомалан- 

ған  біртұтас  м ағы на  береді.  М ысалы,  тік  үіиақ 

(вертолет),  саяжай  (дача),  зейнетақы  (пенсия), 

жақын  шетел (ближнее  зарубежье),  алыс шетел 

(дальнее зарубежье), зейнет ақы (пенсия),  жэрдем 



ақы (пособие)  сияқты   күрделі  создердің  әрқай- 

сысы  біртұтас м ағы н а береді. Ит  өлген жер,  қас 



пен  көздін  арасында  деген  сияқты   тұрақты  сөз 

тіркестердің  әрқайсы сы   да  бір  м ағы на  береді, 

мысалы бұлардың алғаш қысы  - “алыс”,  кейінгісі

-  “ілезде” деген  м ағы на береді.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   398   399   400   401   402   403   404   405   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет