Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет4/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
АЛҒЫ  СӨЗ

5

гических ф а н и ц  современного русского литера- 



турного  язы ка  -  от  П уш кина  до  наш их  дней. 

Такое  поним ание  принято  в “Русской  грамма- 

тике”.

“Қ азақ ф амматикасы” да -  қазіргі қазақ әде- 



би  тілінің  ф ам м ати касы .  Біздің  ой ы м ы зш а, 

м үндағы  қазір сөзін де дәл осы мәнде,  осы маз- 

мүнда  қабылдау  керек.  Өйткені  орыс  тіліндегі 

сияқты   қазіргі  қ а за қ   тіліндегі  ф ам м а т и к а л ы қ  

қүры лы сты ң барлы қ негізгі категориялары ны ң 

Солай  эволю циялы қ  сипатта  оте  баяу  озгеруі, 

әдеби тілдің ең тәуір деген нүсқалары классика- 

л ы қ,  кең магынада алғанда ж алпы   коркем  әде- 

биетге сақталды, ол үрпақтан-үрпаққа сол көркем 

әдебиет арқы лы  жетіп отырды  - осы айты лған- 

дардың бәрі айналып келгенде қазіргі қазақ әдеби 

тілінің  хронологиялы қ  ш екарасы н  неғүрлы м  

кеңірек түрде, Абайдан бүгінге дейінгі аралықта 

түсінуге  негіз бола алады.

“Қ азақ ф ам матикасы нда” келтірілетін түрлі 

и л л ю с тр а ц и ял ы қ   м ате р и ал д а р   м үм кін   бол- 

ғанша Абайдан бүгінгі күнге дейінгі аралықтағы 

қ а зір гі  ж ә н е   к л а с с и к а л ы қ   к ө р к е м   әд еб и ет 

үлгілерінен,  қоғам ды қ-саяси публицистикалық 

ш ы ғ а р м а л а р д а н , 

қ о ғ а м  

ж ә н е  

с а я с и  

қайраткерлердің  сөздері  м ен  м ақалалары нан, 

ғылыми ж әне ғылыми көпш ілік әдебиеттерден, 

эпистолярлық жанр шығармаларынан, газет-жур- 

налдардан, күнделікті сойлеу тілі материалдары- 

нан,  лингвистикалы қ  зерттеу  еңбектерден,  әр 

түрлі  сөздіктерден  т.б.  әдебиет  нүсқалары н ан  

алынды.


“Қ азақ ф ам м атикасы ”  - сипаттамалы ж әне 

нормативті фамматика.

А кадемиялы қ  ф ам м атикаларды   дайындау 

тәжірибесінде сипатгамалы фамматика деп әдетге 

жай,  тіркемелік  бағыттағы  сырт  сипаттаманы 

емес,  ғылыми сипаттаманы айтады.  Ж әне олар- 

дағы   бүл  ғы лы ми  сипаттам а  м індетті  түрде 

нормативті саралаумен үнемі сабақтасы п жата- 

ды.  Бүл дәстүр  м үмкін  болғанш а “Қ а за қ   ф а м - 

матикасы нда” да сақталды:  қ а за қ  әдеби тілінің 

грамматикалық қүры лы сы ны ң сипаттамасы да 

солай ғылыми негізге қүрылды  (яғни онда түрлі 

теориялы қ  мәселелерді  шешу,  тіл ф актілерінің 

ғылыми жүйеленімі сияқты   міндеттер  козделді 

жоне фамматиканың жалпы нормативтік бағытта 

жазылу жағы да ескерілді).

“Қазақ фамматикасында” қазақ әдеби тілінің 

ф ам м ати калы қ  қүры лы сы ны ң  -  ф онетикасы -

ның,  созж асам ы ны ң,  морф ологиясы ны ң ж әне 

синтаксисінің қазіргі қалпы сипатталады.

Тіл  ж үйесінде  басы  арты қ,  олпы  түрған, 

оның ішкі даму заңынан тыс жатқан ештеңе жоқ. 

О ндағының бәрі ш етінен және қолмен  қойған- 

дай  ап -ан ы қ,  корінеу де  емес.  Ең  бастысы:  тіл 

озінің ф ам м ати кал ы қ деңгейлерінде  вертикаль 

да,  горизонталь да  түрғы дан  -  қай  ж ағынан  да 

біртүтас,  бүтін жаралым.  Сонды қтан табиғаты- 

нан біртүтас  оны бүлай қазіргі қалпы  деп бөле- 

жара  қарауды ң  белгілі  дәрежеде  тіпті  шартты 

екендігі жеке  ф ам м а т и к а л ы қ  категорияларды, 

тілдің  түтас  сөзжасам  деңгейін,  оны ң  негізін 

қүрайтын түбірлер мен жүрнақтар қүрам ы н са- 

ралап, салалауда үнемі есте болуға тиіс.

Бүл жерде  бірақ екі нәрсеге көңіл аударғы- 

мыз келеді.  Бірінші:  сөзжасам өз алдына дербес 

тіл деңгейі  ретінде  тіл  білімінде  жалпы  кейінгі 

жылдары  ғана,  дәлірек айтқанда  XX ғасырдың 

екінші ж арты сы нан былай қарастыры ла баста- 

ды.  Тіл  қүры лы м ы н ы ң  бүлай жеке  бір тармағы 

б о л ар л ы қ та й   с ө зж а с а м н ы ң   ө зін д ік   қ а н д а й  

ер екш ел іктері  бар  деген   м әселеге  келгенде 

ғылымда  қазір  мынадай  дәлел  жиі  айтылады. 

Оның, яғни бүл айтылып жүрген дәлел-тіректің 

қы сқаш а түйіні,  мысалы мынаған саяды. Әдетте 

сөздердің арасындағы қатынас лексикада-семан- 

тикаға, морфологияда - формаға (түрпатқа) келіп 

тірелсе, сөзжасамда осыны ң екеуіне де, яғни се- 

мантикаға  да,  формаға  да,  екі  ж ақтан  бірдей 

келіп  тіреледі.  М әселенің  оте  принципті  м әні, 

шешуші м аңы зы  бөлғанды қтан д әй ек сезді сөл 

қазқалпы, төлы қ күйінде келтіргенді жөн кордік. 

“Сөздер лексикада -  ең алдымен өзара семанти- 

калы қ қаты наста болады.  Егер бүлар ана тілінің 

өз  сездері  бөлса,  оларды ң  кезге  көріну  қалпы  

(“ф и зи к ал ы қ   ф өрм асы ”)  әдетте  сөйлеуш інің 

көңілін озіне аудара бермейді.  Сөздер морфоло- 

гияда  ең  алды мен  озара  ф орм алы қ  қаты наста 

болады.  Мүндайда фамматикалы қ категориялар- 

дың семантикасын адамдар әдетте сезе бермейді 

ж әне  бақы лап  та  отырмайды.  Сөздер  -  сөзжа- 

самда формалық-семантикалық қатьшаста бола- 

ды.  М үндайда типтік,  созжасамдық мағына ар- 

найы лингвистикалы қ метөдикасыз белгісіз бо- 

лып қалғанымен,  ф орманы ң (түлға-түрпаттың) 

өзгерісі де, сөздің дара өз мағынасы да оңай бай- 

қалады.  С оны м ен,  созжасам  лексикаға  немесе 

м орфологияға  кірмейді,  олармен  қатар түрады 

деуге әбден негіз бар. Лексика,  морфология және 

созжасам тіл  қүры лы м ы ны ң үш аспектісі және 

о н ы ң   с о за р а л ы қ   қ а т ы н а ст ар д ы ң   үш   типті





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет