Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


СӨЗЖАСАМ  ТІЛ  БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ  САЛАСЫ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет399/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   395   396   397   398   399   400   401   402   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗЖАСАМ  ТІЛ  БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ  САЛАСЫ

217


құрамы негізгі және көмекші морфемадан  құрал- 

ған. Ал жолнүска (путеводитель), жылыжай (пар- 

н и к ),медбибі (медсестра), аскөк (укроп),ж олки- 

ыс (перекресток), жолбасшы (гид), саябак(парк), 

саяжай  (дача)  сияқты   туынды  создерді  алсақ, 

олардың құрамы да екі негізгі морфемадан құрал- 

ған.  Бірақ мұнда екі  морфеманың екеуі де  негізгі 

морфемалар, тек медбибі дегенде бір  негізгі  мор- 

фема қысқартылып алынған.

Туынды сөздің құрамы  екі морфемалы бол- 

ғаны м ен,  оларда айырма бар  екен.  Туынды  соз 

құрамындағы морфемалар негізгі және көмекші 

м орфема  болады,  не  екеуі  де  негізгі  морфема 

болады.  Осымен байланысты туынды сөздер ту- 

ынды  түбір  және  күрделі  сөз  деген  екі  үлкен 

топқа бөлінеді.

Туынды түбір  негізгі және  комекш і  морфе- 

мадан  құралғанда,  олардың әрқай сы сы н ы ң   ат- 

қаратын  қызметі  бар  және  кез  келген  комекш і 

морфема туынды түбір жасай  алмайды.  Комекші 

морфемалардың сәзжасамдық жұрнақтары  ғана 

туынды  түбір  ж асайды.  Сол  си яқты   туынды 

сөздің құрамындағы негізгі морфемалар да сөзжа- 

самны ң м ағы насы на өз  үлесін  қосу үшін  қолда- 

нылады.

Бұл айты лғандардан туынды  соз  құрам ы н- 

дағы морфемалардың қайсысы болсын сөзжасам- 

ды қ қызмет атқаратын  морфемалар екені анық- 

талады.  Осы қызметті атқара алмайтын  морфе- 

малар туынды  сөз  құрам ы на  кіре  алмайды.  Ту- 

ынды  түбір ж асауға  қаты сқан  негіз сөз туынды 

түбірдің м ағы насы на өзек бөлады я ғн и  туынды 

м ағы наны ң  жасалуына  негіз  бөлады.  Осымен 

байланы сты  туынды  түбір  бір  жерде  міндетті 

түрде негіз сәз бөлады да, туынды түбір мен негіз 

сөз үнемі жұп  бөлып  келеді.  Бұл арада біз туын- 

ды  түбір  мен  негіз сөзді жұп  сөз деп  атап  өтыр- 

мыз.  Ойткені  негіз  сөзсіз  туынды  түбір  жасал- 

майды да,  бірі бар жерде екіншісі  міндетті түрде 

бөлады.


Туы нды  сөздің  ж асалуы на  негіз  бөлған  

сөзден  туынды  сөздің  құрамы  күрделі  бөлады. 

Мысалы, экім  - әкімшілік, катыс - катысым,  еге- 

мен  - егемендік, жекеше - жекешелендіру,  сұхбат

-  сұхбаттас,  шебер  -  шеберхана,  мейрам  - м ей- 



рамхана.  Бұлардың біріншілерінен  екіншілерінің 

құрамы  күрделі екені көрініп тұр, өйткені өлар- 

ды ң алғаш қылары  бір мөрфемадан,  сөңғылары 

екі  мөрфемадан  тұрады.  Осы  сияқты   негіз  сөз 

бен  одан  жасалған  туынды  созді  салыстыру ту- 

ынды  сөздің  құрам ы ны ң  негіз  сөзден  күрделі

екенін  ан ы қ  көрсетеді.  Өйткені  туынды  сөздер 

негіз сөзден  сөзжасамдық жұрнақ арқылы  не  сөз 

арқы лы   ж асал а ты н д ы қ т ан ,  өл  сө зж а са м д ы қ  

көрсеткіш  негіз  сөзге  қөсылып  туынды  сөздің 

құрамын  көбейтеді.  Осыдан туынды  сөздің құра- 

мы  негіз  сөзден  кеп  бөлып  ш ығады.  Ж алпы  ал- 

ғанда мөрфөлөгиялық,  синтаксистік тәсілдер ар- 

қылы  ж асалған  туынды  сөздердің  құрамы  өнда- 

ғы  мөрфемалардың саны ж ағы нан негізгі сөзден 

күрделі бөлып келетіні - ақиқат құбылыс, өл қатаң 

заңдылық, сондықтан оны туынды сездерді ажы- 

рататын бір белгі  ретінде алуға бөлады.  Бұл  заң- 

дылыққа бағынбайтын туынды сөздердің бір  ғана 

түрі бар.  Ол  - семантикалық тәсіл  арқылы жасал- 

ған  туынды  сөздер.  Олардың  мөрфемдік  құра- 

мында  әзгеріс болмай,  жаңа м ағы на  ған а қосы - 

латын  б олған ды қтан ,  морфемдік құрам  бұларға 

белгі  бола алмайды да,  семантикалық күрделілік 

қана белгі болады.  Мысалы:д,уя деген  сөз экөнө- 

мика  ғы лы м ы нда  термин  ретінде  туынды  сез, 

өйткені  өл  бұры нғы   м ағы насы нан  басқа  ж аңа 

м ағы н аға  ие  бөлады,  өны ң  м ағы насы   күрделе- 

неді, бұрынғы  мағынасына қөса тағы бір мағына 

беретін  бөлады,  бірақ  тұлғасы нда  езгеріс  жөқ. 

Мұндай ерекш елік туынды сөздерде көп емес.

Туынды сөздің екі мөрфемадан құралуы өлар- 

дың тілдегі екі мөрфемалы құбылыстармен  ұқса- 

сты ғын туғызады.  Туынды сездерден басқа тілде 

екі  м ө р ф ем ам ен   қ ө л д ан ы л аты н   сө зтұ л ғал ар  

(сөзфөрмалар) және сөз тіркестері  бар.  Бұдан ту- 

ы нды   тү б ір л ер   мен  тілдегі  с ө зтұ л ға л ар д ы ң , 

күрделі сөздер мен сөз тіркестерінің арасында ұқса- 

сты қ  туады.  С өнды қтан  қазақ  тілінің  сөзжаса- 

м ы ны ң  нэтиж есінде тілде  пайда бөлған туынды 

сөзді  бір ж ағы н ан   сөзтұлғасы нан,  екінш і ж ағы - 

нан  сөз тіркесінен  ажырату мәселесі ш ығады.  Ол 

үшін  сөзж асам ды қ  талдауда  туынды  сөздердің 

өзіндік ерекшеліктеріне, белгілеріне сүйену керек. 

Ондай  белгілердің  негізгілеріне  ғана төқталсақ, 

өлар төмендегідей.

Туынды  сөзді  сөзтұлғадан  ажыратуда туын- 

ды сөздің тілде лексикалық тілдік нұсқа қызметін 

атқаруына сүйенген дұрыс.  Тілде  бір категөрия- 

лы қ тарам ға  (парадигмаға) жататын  бір  грамма- 

тикалық категөрия көрсеткіштері арқылы түрлен- 

ген  бір  сөздің  түрлі  сөз  тұлғалары  бар  да,  бір 

түбірден тараған түбірлес сөздер бар.  Бір түбірден 

тараған,  жасалған түбірлес сөздер түрлі лексика- 

лы қ мағыналы түрлі сөздер бөлғанды қтан,  өлар- 

дың  әрқайсы сы   сөйлемде  түрлі  грамматикалық 

тарамның мүшесі тұлғасында қөлданылады.  Мы- 

салы,  ақ  деген  түбірден  жасалған  акта,  актык 

сияқты сөзжасамдық тарамдағы түбірлес сөздерді




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   395   396   397   398   399   400   401   402   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет