Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет388/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   384   385   386   387   388   389   390   391   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
2 1 0

СӨЗЖАСАМ

деген туынды етістіктер балта, қара, жақсы,  таза 

деген  есім  сөздердің  туынды  сөзге  негіз  болуы 

арқылы жасалған.  Осы туынды сөздердің бәрінің 

м ағы насы   негіз сөздердің м ағы насы м ен байла- 

нысты: балтала - балта арқылы жасалатын қимы- 

лы ң  аты,  қарала  -  қар аға  айналдыру  қим ы лы - 

ның аты, ж ақсы ла- ж ақсы ға айналдыру қиылы- 

ның  аты,  т азала  -  тазаға  айналдыру  қим ы лы - 

ның аты.  Бұлар  -  бір  сөзж асам ды қ тип  арқы лы  

ж асалған  туынды  сөздер.  С онды қтан  м ұндағы  

жұрнақ  -ла  есім  сөздерге  қимыл  м ағы насы н 

қосы п,  есім создерден  етістік ж асаған  я ғн и   ту- 

ынды сөздер негіз сөздерден басқа сөз табыны ң 

сөзіне айналған,  олардың сөз табы  категориясы 

өзгерген.

Негіз сөздің лексикалы қ м ағы насы ны ң ту- 

ынды сөздің лексикалық мағынасына арқау, өзек 

болуы  негіз  сөз  бен  туынды  сөздің  м ағы н ады қ 

б ай лан ы сы н   ту ғы заты н ы   түбірлес  сөздерде, 

сөзж асам дық ұяда,  сөзж асам дық жұпта,  сәзж а- 

самдық тізбекте ан ы қ көрінеді.

Бір негізгі түбірден түрлі мағыналы жұрнақ- 

тар арқы лы  ж асалған туынды түбірлер түбірлес 

сөздер аталады.  М ысалы, сан-сана-санаулы,  жи- 

жиын-жина-жиналыс, ек-егін-егіниіі-егіншілік де- 

ген  сөздерде  3  түрлі  түбірлес  сөздер  бар,  олар 



сан,  жи,  ек негізгі түбірлерден ж асалған  3 түрлі 

түбірлес  сөздер.  Б ұларды ң  әрқай сы сы н да  да 

түбірлес сөздер толық қамтылмаған. Өйткені олар 

сөзжасамдық ұяның бір тізбектері  ғана. Түбірлес 

сөздерді сөзжасамық ұя ғана толық қамтиды.  Бір 

сөзжасамдық ұяда қанш а туынды соз болса, оның 

бэрі  түбірлес  созге  жатады  да,  ондағы   туынды 

сәздердің бәрінің  м ағы налары   байланысты  бо- 

лады,  ойткені олар - бір негізгі түбірден өрбіген, 

ж асалған  туынды  түбірлер.  Түп  негіз  сәз  олар- 

дың  м ағы на  байланы сты лы ғы н  туғызады.  Ол 

сөзж асам ды қ  ж ұптан  (өн-өнім  т.б.)  басталып, 

сөзжасамдық ұяның бірінен-бірі тікелей өрбитін 

сө зж асам д ы қ  тізб ек тер ін ің   бәріне  қаты сты , 

сөзжасамдық ұяны ң әр сатысында қанш а туын- 

ды  сөз жасалса да,  олар да бір-бірімен  м ағы н а- 

лы қ байланыста болады.  Созжасамдық ұяда ма- 

ғыналық байланы ссыз соз болмайды.  Ол м ағы - 

налық байланыс созжасамдық ұядағы негіз созге, 

әр  ж ұптағы  негіз  созге  созж асамдық  тізбектегі 

туынды  сөздердің біріне-бірі  негіз болып,  негіз 

соз  бен  негізді  сөзден  құралуына  байланысты. 

Бұл  м ағы на негізділігінің м ағы на байланысты- 

лы ғы н туғызуына тікелей  қатысты.

Туынды  сөздердің негіз сөздері лексикапы қ 

мағынаның жасалуына қызмет етіп, оның негізін

қаласа, жұрнақ ол лексикалық мағынаның соз та- 

б ы лы қ  категориясы н  өзгерткен.  Чех  ғалымы 

М.Докули созжасамдық мағы на ономасиология- 

л ы қ   категория  деп  санап,  оны  созж асам ды қ 

көрсеткішпен байланыстырған. Туынды сөздердің 

мағыналары  негіз сөздің м ағы насы ның  негізінде 

туады.  Мысалы, жасар, көгер, бөлме, әсе/ш сияқты 

туынды түбірлердің  мағынасы жас,  көк,  бол, әсер 

деген негіз сөздердің м ағы насы ны ң негізінде ту- 

ған.  Сондықтан  негіз сөздер мен олардан жасал- 

ған  туынды  түбірлердің  м ағы насы   байланысты 

болады. Туынды создердің мағынасы негіз создің 

мағынасына негізделе жасалатындықтан, туынды 

сөздер  негізді сөздер деп  аталады  делінген.

Д емек,  мұнда туынды сөз м ағы н асы н  жасау 

тек ж ұрнақты ң  мағы насы мен  ш ектелмей,  негіз 

сөздің туынды сөздің  м ағы насы н жасауда үлкен 

қы зм ет  атқараты ны  байқалды.  Ал  негіз  сөздің 

мағы насы н  қалай өзгерту жұрнаққа байланысты. 

Сонды қтан синтетикалы қ сәзжасамда негіз  ғана 

туынды соз жасаушы бірден-бір тұлға емес,  онда 

ж ұрнақты ң  м ағы н а ж асауға қаты саты ны  сөзсіз. 

С онды қтан туынды  мағына жасауда негіз сөзбен 

бірге ж ұрнақ та  қы змет  атқарады.  О сымен  бай- 

ланысты  ғалымдардың бір тобы сөзжасамдық ма- 

ғы на туынды  сөздің  құрам ы ндағы   негіз сөз бен 

қосы м ш аны ң  мағы насы  арқылы жасалатын жи- 

ы нты қ м ағы на деп санайды.  Бұл  пікірмен  келісу 

орынды,  ойткені жұрнақ негіз сөздің мағынасын 

өзгертеді, оған  үстеме мағына қосады. Я ғни негіз 

сөзге жұрнақ қосылғанда,  негіз сөздің мағынасы 

озгеріссіз қала алмайды.

Ж ұрнақты ң осы  қасиеті ерекш е  көзге түсіп, 

ғалымдар  көп  уақытқа  дейін,  сөзжасамда  негіз 

сөзді  ескермей,  тек  ж ұрнаққа  ғана  м ән  беруіне 

бұл  себеп  болды.  Бұл  ж ағдай  -  синтетикалы қ 

сәзжасамда жұрнақтың да қызметі күшті екеніне 

дәлел,  ол созжасамда ж ұрнақ мәселесінің елеусіз 

қалмауына  негіз болды.

Сөзжасамдық жұрнақ туынды мағына жасау- 

да  негіз сөзбен  қатар,  негіз  сөзбен  бірге  қызмет 

етеді.  Н егіз  сөз  бен  ж ұрн ақты ң   қы зметтерін 

бірінен-бірін бөлуге болмайды, олардың екеуінің 

де туынды  м ағы наға  қосатын  үлестері бар.  Сон- 

ды қтан да  ғылымда туынды  м ағы на негіз сөздің 

мағынасы мен жұрнақтың мағынасының қосын- 

дысы  деген  ұғым  кең  тараған.  Алайда,  жұрнақ 

негіз сөзсіз өз қызметін атқара алмайтынын ұмыт- 

пау керек.

Сөзжасамдық жұрнақ атаулы сөз таптарымен 

байланысты,  яғн и  оның мағы насы да белгілі сөз 

табына  қатысты.  Бүкіл  сөз табына ортақ жұрнақ





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   384   385   386   387   388   389   390   391   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет