Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет384/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   380   381   382   383   384   385   386   387   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
208

СӨЗЖАСАМ

жасалуы - оте коп тараған тәсіл,  оның ішкі ерек- 

шеліктері де бар.

Л ексика-сем антикалы қ тәсілде соз м ағы на- 

сы ны н  озгеруіне  байланы сты  ол  үнемі  бір  соз 

табынан екінші соз табына ауыса бермейді.  Сон- 

ды қтан  л ексика-сем ан тикалы қ  тәсілдің  іштей 

айырмасы бар:

1)  создің ж аңа  м ағы на  алуына байланысты 

басқа сөз табына көшуі;

2) соз жаңа мағына алса да, сөз табын өзгерт- 

пей  өз сөз табыны ң  құрамында  қалуы.

Создің жаңа мағына алуына байланысты бас- 

қа  сөз  табы на  көшуі.  Ешбір  тілдік  бірліктің 

көмегінсіз,  сөзд ы б ы сты қ  құрамын  сақтай  оты- 

ры п,  сөз  м ағы насы   өзгеріп,  басқа  сөз  табына 

көшеді.  Мысалы, қорған, айтыс, жарыс, бірге, біреу, 

баска,  өзге  т.б.  Бұл  сөздердің  дәл  осы  тұлғада, 

осы  құрамда тілде  басқа  м ағы налары   бар және 

ол  мағыналары алғаш қы   негізгі  м ағы наға жата- 

ды.  Олар:

1) 

корған,  айтыс,  жарыс  -  етістік,  қимыл, 

бірге,  біреу -  сан  есім,  санды қ  ұғы м , баска  - сын 

есім , өзге -  есімдік.

Ж оғары да осы  сөздердің:  1) қорған,  айтыс, 

жарыс зат  есімге  көш кен  м ағы насы ,  2)  біреу  - 

есімдікке көшкен  мағынасы,  3) бірге, басқа,  өзге - 

сын есімге көш кен  мағы насы  келтірілді.

Сөздің жаңа  м ағы наға  ие болуы,  сол  арқы - 

лы  басқа  сөз  табы на  көшуі  түрлі  жолмен  іске 

асады.  Оның  ішінде  ғылымда заттану  (субстан- 

тивация) тілдерге  кең тараған  түрі.  Ал заттану - 

көбіне ықшамдау заңдылығы на байланысты бо- 

латын  құбылыс.  Мысалы,  қазіргі ітд&бір жүма, 

бір жеті деген тіркестер бір-бірімен  мағыналас. 

О сы ндағы  жеті  (апта)  сөзінің заттық  мағынасы 

алғаш  “жеті күн”  мағынасында қолданылып, күн 

сөзінің  қолданыста түсіп  қалы п,  ықш амдалуы- 

нан оның заттық мағынасы жеті сөзіне кошкен, 

сонда жеті сөзінің заттануына күн  созінің  қол- 

даныстан  шығуы  себеп болған.

Үіиі, жетісі, қырқы, жүзі, тоқсан (оқу мезгілі) 

сөздері де осы ретте заттанған.  Соққан,  туысқан, 



суыртпақ,  қашаған,  т уған сияқты   зат атаулары 

да жоғарыдағы сияқты создермен  бір жол, тәсіл 

арқылы заттанған.

Бір, біреу сөздерінің есімдікке көшуі, бірге, ба- 

сқа,  өзге,  кетеген,  қашаған сөздерінің сын есімге 

шшу\,бірден, етпетінен, басқа, текке, зорға, бекер- 

ге, эреңге,  алға, артқа, әзірге, қазірге, күніге, кейде, 

артта,  алда,  баяғыда,  қапыда, қапелімде, эуелден, 

ежелден,  шетінен, лажсыздан, төтеден, шынымен, 

жайымен, түйдегімен т.б. осы сияқты сөздер үстеу-

ге  көшуі  көнеру арқылы жүзеге асқан.  Бұл сөздер 

тілде осы тұлғада, осы қосымшалармен  қолданы- 

лып жүріп, бірте-бірте басқа м ағы наға ие болып, 

жаңа мағынасына қарай сөз табын өзгерткен, бұл 

үрдісте  сөйлем  (контекст)  үлкен  қызмет  атқар- 

ған.

Келтірілген  мысалдар тілдің сөздік құрамын 



байытуда лексика-семантикалы қ тәсілдің өзіндік 

орны  барын  білдіреді.

Сөзжасамдық тәсілдер арқылы ж асалған ту- 

ынды  сөздердің бәрі  сөзжасам  процесінің  нәти- 

жесіне жатады. Сондықтан  туынды сөздер сөзжа- 

сам ілімінің зерттеу нысаны  болып табылады да, 

сөзжасам жүйесінде негізгі орын алады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   380   381   382   383   384   385   386   387   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет