Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет383/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   379   380   381   382   383   384   385   386   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
2.3.3. Лексика-семантикалық тәсіл

Л ексика-семантикалық тәсілде сөздің  құра- 

мы, тұлғасы ешбір өзгеріске түспейді, өзгеріс тек 

сөздің  м ағы насы нда  ғана  болады.  Сөз  дыбыс- 

тық,  морфемдік құрамын сақтай отырып, тілдегі 

бұры нғы   қолданы лы п  жүрген  м ағы н асы н ы ң  

үстіне  ж аңа  м ағы на  қосып  алады,  тілде  жаңа 

мағынасында да қолданыла бастайды. Сөздің тек 

м ағы насы нда өзгеріс болатындықтан,  бұл тәсіл 

лексика-семантикалы қтәсіл аталған.  Бұл сөзжа- 

самдық тәсіл  көне заманнан  бері  қарай  қы змет 

атқарып  келеді.

Тіліміздегі ақ деген  сөз түсті білдіретін  сын 

есім екені белгілі: ақ орамал, ақ жаулық, ақ көйлек 

сияқты  қолданыстар әбден таныс.  Осы ақ сөзінің 

тілде басқа да толып жатқан  мағынасы  бар:



)А қ  -  адал  м ағы насы н береді.  Мысалы:  Ақ 

жүрген  адам  азбас  (мақал).  Барымтамен  алдыр- 

ған әлекімдердің ақ адал  малдары болатын  (Әуе- 

зов).


)А қ  -  сүт,  айран,  қаты қ,  қы мыз,  шұбат си- 

яқты тағамдар.  Мысалы:  Ұлжанның күз уақытын- 

да Зере  мен балаларға әзірлеп отыратын ағы  осы 

болатын  (Әуезов).

3)  Ақ  -  а қи қат  ш ындық.  Мысалы:  Ж ұмыр 

басты  пендеге  - өлім ақ  (Мәтел).

Осы мысалдардағы түс мағынасындағы ақ бұл 

сөздің  негізгі  мағы насы , яктілде  негізгі  мағы на- 

сында да қазір  қолданыста. Ал осы сөз тілде  кейін 

басқа  мағы наларды  қосып  алғаны   мысалардан 

көрінеді.  Олар:  “адал,”  “тағам   аты ” ,  “ақиқат, 

ш ы нды қ” деген мағыналар.

Міне, бұл  мағыналар тілдегі түрлі  қолданыс- 

та қалыптасқан. Әр мағынасында олар бір-бірімен 

омоним жасаған.

Осы  сияқты  тілдегі  қолданыста басқа м ағы - 

наларды  қосып  алып,  тағы  бір  создің  қызметін 

атқарып  жүрген  сөздер өте көп.  Өзібір безер адам 

дегендегі  безерсы н  есім.  Тілдегі  негізгі  м ағы на- 

сында ол  - сен онан безер едің түрінде  қолданыла- 

ды.  Осы  екі  м ағы нада ол  -  екі  сөз.

Қаныпезер адам,  қимас дос, қиыспас дос деген 

мысалдардағы қаныпезер'қймас, қиыспас сын есім- 

ге  көш кен  сөздер.  Түсіндірмелі  сөздікте  оларды 

сын  есім деп берген.

Л ексика-семантикалық тәсіл арқылы зат есі- 

мге  заттану  арқы лы   көш кен  сөздер  өте  көп: 



бүлдірген, ағарған, қорған, қамал, айтыс, қоршау, ақ, 

асыр, жетісі, қырқы, жүзі т.б.

Зат есім  сөздердің  ішінде  өзіне  басқа  м ағы - 

наны  қосып  алып,  екінші  сөздің  қызметін  атқа- 

рып  жүрген  создер  де  аз  емес.  М ысалы,  құн  - 

эконом икалы қ термин, екпін - тіл біліміндегі тер- 

мин, буын, соз, мағына, есім,  шылау,  одағай, үстеу 

дегендер  де  сол  сияқты .  Мұндай  термин  мәнін 

алған  созддер әр  ғылымда да  барш ы лы қ.  Теңеу, 



суреттеу,  олең, әңгіме - әдебиет саласындағы тер- 

миндер.  Ал, қимы л,  қозғалыс сияқты  терминдер 

физикада, үіи бүрыш,  тәрт бұрыш,  кобейту,  қосу, 

алу сияқты терминдер математикада коптен қол- 

данылып  келеді.

Адам  мүшесіне байланысты терминдер меди- 

цинада өте кәп.  Олар - осы сөздердің жаңа мағы- 

насы.

Л ексика-сем антикалы қ тәсіл  арқылы создің 



жаңа  м ағы н аға  кошуіне  байланысты  сөз бір  сөз 

табынан екінші сөзтабына ауысады, өны  ғылымда 

көнверсия деп атайды.  Көнверсия жөлымен жаңа




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   379   380   381   382   383   384   385   386   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет