Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет381/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   377   378   379   380   381   382   383   384   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
2.3.1.  Синтетикалық тәсілі

Қосымшалы тілдерде синтетикалық тәсіл ту- 

ынды сөз жасауда  негізгі тәсілдер тобы на кіреді. 

Түркі тілдері, оның ішінде қазақ тілі қосымшалы 

тілдер болғанды қтан,  синтетикалы қ тәсіл біздің 

тілімізде туынды сөз жасауда  үлкен  қызмет атқа- 

рады.

С интетикалық тәсіл  арқылы туынды  сөз жа- 



саудың тілде қалыптасқан  өзіндік жолы бар.  Бұл 

тәсіл  арқылы  туынды  сөз  жасау  үш ін,  оған  екі 

тілдік бірліктің қатысуы  керек:

1) лексикалы қ мағыналы сөз,

2) сөзжасамдық жұрнақ.

Синтетикалық тәсіл  арқылы туынды сөз жа-

сауға  қатысатын бұл тілдік бірліктердің әрқайсы- 

сыны ң өзінің атқаратын  қызметі бар.

Лексикалық бірлік туынды сөздің мағынасы- 

на арқау болады, сондықтан да туынды сөз жасау- 

ға лексикалық мағыналы сөздер  ғана қатысады.

М ысалы, жүлдегер, ақта, ақылды,  болеқор си- 

яқты туынды создердің жаңа мағынасы жүлде, ақ, 

ақыл, бэлесөздерінің негізінде жасалған, сондық- 

тан  олар  негіз  сөздер  деп  аталады.  Осы  негіз 

сөздердің  мағынасы мен туынды жүлдегер,  ақта, 

ақылды,  6элеко/?сөздерінің м ағы насы   байланыс- 

ты.  Ол  м ағы на  байланы сты лы қ  негіз сөздің  ма- 

ғы насы ны ң  туынды  м ағы н аға  арқау болғанды - 

ғы нан  туып  тұр.  С оны мен  туынды  сөздің  негіз 

сөзі  болатын  лекси калы қ  бірліктер  туынды  ма- 

ғына жасау үшін  қажет.

Туынды  сөз ж асауға қаты саты н лексикалы қ 

бірліктерге қойылатын  негізгі талап оның лекси- 

калы қ  м ағы насы   болуы  екен.  Ал  оны ң тұлғасы 

мен  құрамына ешбір ш ек қойы лмайды,  сондық- 

тан туынды  сөздің  негіз сөзінің  қызметін  негізгі 

түбір  сөз  де,  біріккен  сөз  де,  қы сқар ған   сөз  де 

атқара береді.

Мысалы,л:өге/7, түндік, айлық,  өртен деген ту- 

ынды  сөздерге  негізгі  түбір  сөз  негіз  болған.  Ал 

егінші, өнімсіз,  білімпаз,  сәнқойлық дегендерге егін, 

өнім,  білім,  сәнқой деген  туынды  түбірлер  негіз 

болған.  С ондай-ақ белбеусіз,  колхоздас деген ту- 

ынды ларға біріккен  сөз бен қы сқарған  сөз негіз 

болған.  Осы туынды  сөздердің  бәрінде  негіз сөз 

қызметін  түрлі  құрамды,  түрлі  тұлғалы  сөздер 

атқарған.  Бірақ  олардың  бәрі  де  -  лексикалы қ 

мағыналы сөздер яғни туынды сөздерге лексика- 

лы қ мағыналы сөздер негіз болады, онсыз синте- 

тикалы қ тәсіл арқылы туынды сөз жасалмайды.

Синтетикалық тәсіл арқылы жасалған туын- 

ды  түбірлердің  м ағы насы   оны ң  құрамындағы



негіз  сөзге  байланысты.  Негіз  сөз  я ғн и   негізгі 

морфеманы ң  м ағы насы  туынды түбірдің м ағы - 

насына арқау болады.  Сондықтан оның мағына- 

сы  мен туынды лексикалы қ м ағы на байланысты 

болады.  Бұл тек туынды түбірлерге,  синтетика- 

л ы қ тәсілге  ғана қатысты  мәселе емес, ол  - жал- 

пы  сөзж асам ға  қатысты  қалы п тасқан ,  толы қ, 

қатал сақталатын заңдылық.

Туынды  сөздің ж асалуына негіз  болған  сөз 

бен одан жасалған туынды сөздің м ағы на байла- 

ныстылығы арқылы туынды түбірдің қай сөзден 

не арқылы жасалғанын түсіндіруге болады.  Мы- 

салы ,  өнім  деген  туынды  түбірдің  лекси калы қ 

м ағы насы  өну арқылы  ш ы ққан  заттың аты.

Ал  негізгі түбір сөздердің мағынасының неге 

олай екенін түсіндіру мүмкін емес: күн,  ай,  көк, 



жел т.б.

Сонымен  сөзжасамдық м ағы наны   негіз сөз 

бен  туынды  түбірдің  м ағы на  байланы сты лы ғы  

арқылы ажыратуға болады.

Негіз  сәз дегеніміз  -  туынды  созді  ж асауға 

негіз болатын лексикалы қ мағыналы соз.  Мыса- 

лы , дэрігер, аңшы, өнерпаз деген туынды түбірлер- 

дегі  негіз создер:  дэрі,  аң,  өнер.  М іне,  сонда дәрі 

мен  дәрігер,  аң  мен  аңш ы ,  өнер  мен  онерпаз 

деген создердің мағынасы  байланысты.  Өйткені 



дэрігер деген  создің  ж асалуына  дэрі  деген  соз 

негіз болған,  сондықтан ол дэрігеряеген туынды 

сөздің м ағы насы на кірген,  сол  арқы лы  дэрі мен 

дэрігер деген  создің  м ағы налы қ  байланы сы ту- 

ған.  Сол  сияқты   аң  мен  аңшы  сөзінің  м ағы на- 

л ы қ байланы сы аң сөзі арқы лы  туған.  Өнер мен 

өңерпаз да сол сияқты. Ж алпы туынды түбір ата- 

улының бәрінде осы заңдылық сақталады.  Орыс 

тіл  білімінде оны  “мотивированность значения” 

деп атайды.  Бұл ғылымда әдетте туынды түбірмен 

байланысты айтылады.

Туынды  түбір  соз  бен  негіз  сөздің  м ағы на 

байланы сты лы ғы ,  әсіресе,  созж асам ды қ  ұяда 

ан ы қ  корінеді.  С озж асамды қ  ұяға  бір  негізгі 

түбірден орбіген толып жатқан туынды түбірлер 

жатады.  М ысалы,  “ Қазіргі  қ а за қ тіл ін ің   созжа- 

сам жүйесі”  атты  1989 жылғы  монографиядаоас 

сөзінен (есім,  етістік мағынасындағы)  137 туын- 

ды түбір жасалғаны  келтірілген.

Осы туынды түбірлердің бәрінің м ағы насы 



бас созімен  байланысты.  Ол ж алғы з осы  созжа- 

самдық ұяның ерекшелігі емес, жалпы әр созжа- 

самдық ұяда  қанша туынды түбір болса да, олар 

бір-бірімен  м ағы на ж ағы нан байланысты  бола- 

ды.  Өйткені  бір  ұядағы   туынды  түбірлердің 

бәрінің құрамынан  ұяның негіз созі орын алады

да,  ұядағы туынды түбірлердің м ағы на байланы- 

сты лы ғын туғызады.

Туынды  түбірдің  құрам ы ндағы   негіз  создің 

лексикалы қ мағыналы созден  болуы  міндетті са- 

налуы  оны ң туынды түбірдің лексикалы қ м ағы - 

насына  арқау  болуымен  байланысты.  Туынды 

түбірлердің құрамында негіз создің өзіндік атқа- 

ратын қызметі - жаңа лексикалық мағынаға арқау, 

өзек болу.

С интетикалы қ тәсіддегі екінші тұлға, екінші 

тілдік бірлік созжасамдық жұдррқ.  Синтетикалық 

созжасамда ж ұрн ақ  негізгі  мүше  болып  санала- 

ды,  оның  қатысынсыз синтетикалық тәсіл арқы- 

лы ешбір туынды түбір жасалмайды.

С интетикалық тәсіл арқылы жасалған туын- 

ды  создер  туынды  түбір  деп  аталады.  Туынды 

түбір  негіз сезден  сөзжасамдық ж ұрнақ арқылы 

жасалады.

М ы салы , байпак+шаң>байпакшаң,  сыр+лы> 

сырлы,  түн+ек>түнек,  іиүкір+лік>шүкірлік, эсем- 

+паз >эсемпаз,  күлын +да >күлында т.б.

С оны мен  туынды  түбірлер  бір  негізгі  мор- 

фема мен бір  көмекші  морфемадан тұрады.  Мы- 

салы,  әнерпаз  <  өнер  (негізгі  морфема)  +  паз 

(комекші морфема).  Осы сияқты барлық туынды 

түбірлер негізгі морфема мен комекш і морфема- 

дан  я ғн и   ж ұрнақтан тұрады:  төстік< төс+тік, 

аспаз  <ас + паз, жерлес< жер  + лес,  куэгер< куэ  + 

гер,  сынык< сын  + ык,  сына < сын  +  а,  кемі< кем 

+   / 


т.б.

С интетикалық тәсіл арқылы жасалған туын- 

ды  түбірлердің  құрам ы ндағы   морфемалардың 

әрқайсысының орны бар, негізгі морфема бірінші 

орында тұрады,  көмекш і  морфема я ғн и  ж ұрнақ 

екінші орында, негізгі морфема яғн и  лексикалық 

бірліктің соңында тұрады. Туынды түбірдің құра- 

мындағы  морфемалардың орны тұрақты.

Бұл  заңды лы қтан  ауытқу  тек  басқа  тілден 

кірген  кейбір морфемаларда  кездеседі.  Мысалы, 



бисаясат,  бейкүнэ  т.б.  М ұндай  ж ағдай  біздің 

тіліміздің заңдылығы на жатпайды.

Туынды түбір жасаушы ж ұрнақты ң да атқа- 

ратын  өзіндік қызметі  бар.  Оның  негізгі қызметі

-  туынды лексикалы қ м ағы на жасау.  Сондықтан 

копш ілік  созжасамдық  жұрнақтар  лексикалы қ 

жаңа  м ағы на жасайды.  Мысалы, ойыншыктуын- 

ды  түбірін  ж асаған  -шык  жұрнағы  ойын  негіз 

созінен басқа лексикалы қ м ағы на я ғн и   ойы нға 

керек,  ойнайты н  заттың  атын  ж асаған.  Сонда 

мұндағы ойьшсозінің лексикалық мағынасы мен 

ойыніиык туынды түбірінің лексикалы қ  мағы на- 

сы екі  басқа.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   377   378   379   380   381   382   383   384   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет