Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет377/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   373   374   375   376   377   378   379   380   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗЖАСАМ  ТІЛ  БІЛІМІНІҢ 

Ж ЕКЕ  САЛАСЫ

21Н

кітапш анын біріншісінде бір  ғана туынды түбірі 

бар  төрт  сөзж асам ды қ  ұя  кездесті.  Одар:  діт  - 

дітте; мэрт  - мэрттік; ла у - лауіиы; м ес  - м ес- 

тей,  құрам ы нда  екі  туынды түбірі  бар  9  сөзжа- 

самдық ұя  бар.  Олар: ез - ездік, езсін; күн - күңдік, 



күңиіілік; кал - калды, калсыз; күр - күрдан, күрша; 

кыш - кышкер,  кышша, мэз - мэзден, мэзсін; нарт

-  нартай,  нарттан;  нас  -  настан,  настык,  ну  - 

нулан,  нулы.  Ал  үш туынды түбірден тұратын  не 

бәрі  5  сөзж асам ды қ  ұя  бар.  Олар:  дак  -  дакты, 



даксыз,  дакгнан; кэр  -  кэрлен,  кэрлі,  кэрсіз; нэн  - 

нэндік,  нэнсі,  нэнсін; нэш - нэште,  нэштен,  нэіиті. 

Торт  туынды  түбірден  тұратын  не  бәрі  3  қана 

сөзжасамдық ұя бар.  Олар дық, жең, кен сөздерінің 

негізінде ж асалған сөзжасамдық ұялар.

1-кітапш аға 298 бір буынды есім  сөзден жа- 

салған  298  сөзж асам ды қ  ұя  кірген.  О сы нш ам а 

сөзж асам ды қ  ұяда  бірден  төртке  дейін  туынды 

сөзі  бар  21  ғана  сөзжасамдық  ұяның  болуы  ту- 

ынды сөз жасауда өте құнарсыз бір буынды  есім 

сәздердің тілде аз екеніне толық дәлел.

Тіліміздің сәзжасам жүйесінің тағы бір негізгі 

нұсқасына қосымш а, атап айтқанда,  сөз тудыру- 

шы  ж ұрнақтар  жатады.  Сөзж асамдық  ж ұрн ақ- 

тардың  тілді  ж аңа  сөзбен  байытуда  атқараты н 

қызметі  өте  зор.  Ол  сөзжасам жүйесіндегі  мор- 

ф ологиялы қ тәсілдің шешуші элементіне жата- 

ды.  Тілімізде сөз тудырушы ж ұрнақтар өте  көп. 

Бірақ өлар сөзжасам тәсілдерінің бір түрінде  ғана 

қы змет етеді.  Солай  бола тұрса да,  оны ң тілдегі 

туынды  сездердің  басым  көпшілігін  тілге  қөс- 

қанын ескерсек, өның сөзжасамда атқаратын қыз- 

меті аны қ байқалады.

Сөзжасам жүйесіндегі жұрнақтардың әрқай- 

сысының өзіндік мағынасы бар.  Ол мағына түбір 

сөзге  ж ал ған ған д а  ғана  көрінеді,  ж ұрнақ  жеке 

тұрып м ағы на бермейді,  сөндықтан жеке  қөлда- 

нылмайды, түбір сөздің құрамында  ғана қызмет 

атқарады.  Мысалы: маліиы,  өлеңші,  дэрігер,  өнер- 



паз,  м айла,  қазақш а т.б.  М өрфөлөгиялы қ тәсіл 

жұрнақтың өсы  ерекшелігіне негізделеді.

Сезжасам жүйесінің жұрнақтары өзі жалған- 

ған түбір сөздің лексикалы қ  м ағы насы ны ң  не- 

гізінде өдан басқа лексикалық мағына, басқа сөз 

жасайды,  не оны ң мағынасын түрлендіреді. Ж о- 

ғарыда  келтірілген  м ы салдағы м ал  мен малш ы, 

өлең  мен өлеңіиі,  дэрі мен дэрігер,  өнер мен өнер- 

паз,  м ай  мен  м айла,  қазақ  пен  қазақіиа  деген 

туындылар  бір-бірінен  лексикалы қ  м ағы насы  

арқылы ажыратылатыны  белгілі,  бірақ осында- 

ғы  әр  жұп  создердің  м ағы на  байланы стылығы 

да  аны қ  корініп  тұр.  Сонда  олардағы  лексика-

лы қ мағына өзгешелігі жұрнақ арқылы туып, лек- 

сикалы қ  нұсқа жасалса,  өлардың  мағына байла- 

ны сты лы ғы на түбір сөздің  м ағы насы   негіз бөл- 

ған.  Бұл  -  сөзжасам  жүйесіндегі  ж ұрнақтардың 

негізгі  ерекшелігі.

Ж ұрнақ арқылы  сөз жасалу кезінде жаңа ту- 

ынды  сөз  бен  оған  негіз  болған  сөз  бөлады  да, 

бұл  екеуінің  қаты сы нсы з  туынды  түбір  сөз  жа- 

салмайды.  Сөндықтан  мөрфөлөгиялық тәсілмен 

сөз жасалғанда,  негіз бен  өдан жасалған туынды 

түбір сөз  үнемі  жұп  құрап  тұрады.  Басқаш а айт- 

қанда,  туынды  түбір  бар  жерде  негіз  сөздің  бө- 

луы  міндетті бөлып саналады: өнер - өнерпаз, білім



-  білімді,  ек-  егін,  сэн  -  сэнқой,  бай-байлық,  ем- 

емхана,  тілек  -  тілектес  т.б.  Бірақ  өсы  заңды- 

лықты  керісінше  қөлдануға бөлмайды.

Ж алпы  алғанда,  тілдегі  байы рғы   создерге 

жататын  негізгі  сөздердің басым  көпшілігі туын- 

ды түбір жасауға  қатысатыны  рас,  бірақ олардың 

әрқайсысынан  негіз соз бен туындының жұп  бо- 

луы  нақтылы ж ағдайға байланысты.  Мәселен ту- 

ынды  түбір  создегі  негіз  сөз  деген  ұғым  нақты 

бір туынды түбірмен байланы сты  қөлданылады. 

М ысалы,  әңгіме  жүмысіиы  деген  туынды  түбір 

туралы  бөлса,  оны ң  негізі ж улш сд еген   сөз бола- 

тыны  сияқты  нақты лы қ  керек.  Сонды қтан  да 

негізгі түбір атаулының бәрі туынды  создің негізі 

деп жалпылама атауға болмайды.  Негізгі түбірдің 

қай  туынды  түбірдің  негізі  екенін  нақтылы  атау 

қажет.


Сөзжасам жүйесіндегі жұрнақтардың  ішінде 

сөзге  үстеме  м ағы н а  беріп,  сөзді  м ағы на ж ағы - 

нан  түрлендіретін  ж ұрнақтар  да  бар.  М ысалы, 

үйіиік,  кітапша,  сарғыш, т.б.  Мұндай жұрнақтар 

ғылымда талас  та туғы зы п  жүргені  рас,  өйткені 

мұнда  соз  м ағы насы   мүлдем  өзгеріп  кетпейді. 

Бірақ осындағы^г/ мен үйшік, кітап пен  кітапша, 



сары мен сарғыш деген сөздердің әрқайсысы тілде 

өзінше лексикалы қ нұсқа ретінде  қөлданылады, 

сондай  қызмет атқарады, солай танылады да. Олар- 

дың  әрқайсы сы   тілдегі  дайы н  тұрған  қалпында 

сөйлемге енеді.  С өнды қтан  өларды да  сөзжасам 

жүйесінің  нұсқалары  ретінде  қараған дұрыс.  Ба- 

сқа тілдердің тәжірибесінде өл өсы тұрғыда қара- 

лып жүргенін де ескеру қажет. Орыс тілінде өларды 

сөзжасам жүйесіне жатқызған.

Тілдегі  сөзж асам ды қ ж ұрнақтардың  өзіндік 

бір  ерекшелігі  -  өлар  әр  сөз табына телулі  бөла- 

ды.  Әр сөз табының сөзжасамдық өз жұрнақтары 

бар.  Зат есім жұрнақтары,  сын  есім  жұрнақтары, 

етістік жұрнақтары,  үстеу жұрнақтары т.б. Әр сөз 

табына  қатысты  ж ұрнақты ң  сәзжасамды қ  қыз-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   373   374   375   376   377   378   379   380   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет