Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет372/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   368   369   370   371   372   373   374   375   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
196

СӨЗЖАСАМ

на,  дәмхана (закусочная), дэрісхана (аудитория), 

перзентхана (роддом) т.б. талай сөздің жасадуы- 

на қатысты,  ол сөзжасамдық белсенді қызметке 

көшті.

С ө зж а с а м д ы қ   ж ұ р н а қ т а р д ы ң   т о л ы ғ у ы  



ж ұрнақтардың бір-бірімен тұлға,  м ағы на ж ағы - 

нан  кірігуі  арқы лы   да  болып  оты рады ,  о ған  

тілдегі  күрделі ж ұрнақтарды  келтіруге  болады: 

-дас  <  да  + с,  -лан  < л а   + н,  -ғанш а  <  ған+ ш а, 

-малы <ма+лы, -ушы <у + іиы, -дықтан < дық+тан 

т.б.


Тілдің сөзжасам жүйесінің күрделенуі, баюы, 

толығуы көбіне сөзжасамдық жұрнақтардың ма- 

ғы налы қ құрамының кеңеюі арқылы да болады, 

сөзжасамдық жұрнақтардың ішінде әр түрлі  ма- 

ғы на беретін жұрнақтар жиі кездеседі.  М әселен, 

-ыс,  -/сж ұрнағы  зат есім жасайтын жұрнақ сана- 

латы ны   белгілі.  Осы  ж ұрнақ  тілде  түрлі  м ағы - 

налы атаулар жасайды.  Мысалы ағыс,  тігіс,  сөгіс 

сияқты  туынды сөздер мен жеңіс,  тыныс,  шабыс, 



өзгеріс деген туындылардың м ағы насы  бір емес. 

Бұлардың алғаш қылары нда нақты заттық  ұғым 

болса,  соңғы лары нда дерексіз затты қ  ұғы м   ба- 

сым.  Сол  сияқты   қатынас,  байланыс,  жиналыс 

туылымдарының м ағы насы олардың бәрінен де 

бөлек.  Ал  олардың  бәрінде де  бір  ған а  ж ұрнақ 

қолданылып тұрғаны анық.  Бұл арада бір жұрнақ- 

ты ң  м ағы насы   кеңейгенін  көріп  тұрмыз.  Бұл 

ж ағдай тілде қосы м ш аны ң қызметін арттырып, 

оны ң қолданылу мүмкіндігін  күш ейтіп тұр.

Қосымшалардың мағына жағынан дамуы өте 

ерте басталған.  Мысалы -ғы,  -қы қосымш асы ең 

көне жазба ескерткіш-орхон жазбаларында да әрі 

затты қ  м ағы на,  әрі сы нды қ м ағы н а берген. Ал 



-ығ,  -іг  ж ұрнағы   көне  жазба  ескерткіш тердің 

өзінде  көп  мағыналы  қосымш а  болған:  ол  біліг 

сөзінде дерексіз заттық ұғым жасаса, >чу/сдегенде 

жанды  заттың  атын  ж асаған,  яғн и   ол  құс деген 

сөз.  С ондай-ақ  бітіг дегенде  жазу,  жазба  деген 

ұғым беріп, жоғарыдағы келтірілген мағыналар- 

дан да басқа ұғым туғызып тұрғаны  көрініп тұр.

Бұдан  ш ы ғаты н  қорытынды  Орхон жазба- 

лары  кезеңінде  қосымш алардың сем антикалы қ 

ж ағы нан дамуы  басталған.  Бұл  құбы лы с тілдің 

даму тарихында үздіксіз жүріп отырған, сондық- 

тан  оны  тіл  дамуына  тән  негізгі  заңды лы қтар- 

дың бірі ретінде қараған дұрыс.  Осы заңдылық- 

тың  нәтижесінде тілде  көп  мағыналы  қосымш а- 

лардың  саны  көбейген.  Қазіргі  тіліміз  көп  ма- 

ғыналы  қосымшаларға өте бай: -дық/-дік,  -т ы қ/ 



-тік,  -лы қ/-лік жұрнағы  қазақ тілінде екі сөз та- 

бына  жатады.  Олар  -  зат  есім  және  сын  есім.

Осы  ж ұрнақты ң  екі  сөз  табына  бірдей  қатысты 

болуы оның сөзге заттық мағы на беріп, зат есім- 

дер  ж асауы на  ж ән е  затты ң  сы н ды қ  белгісін 

білдіріп,  сын  есім  сөздер жасауына тікелей  бай- 

ланысты.  Одан осы қосы м ш аны ң мүлдем  екі ба- 

сқа мағына беретін омоним қосымш аға айналға- 

нын  көруге  болады.  Ол  -лы қ  қосы м ш асы ны ң 

мұндай  дәрежеге  жетуі  көне  дәуірде  басталып, 

үнемі даму үстінде болуымен байланысты. Ал олар 

қазір  екі  сөз  табы ны ң  ж ұрнағы   болғаны м ен, 

төркіні бір екені  -  ғылы мда дәлелденген  мәселе. 

Б ірақ  бұл  қ о сы м ш ан ы ң   м ағы насы   м ұны м ен 

бітпейді.  Зат  есім нің  өзінде  ғана  ол  -  бірнеш е 

түрлі  м ағы на  беретін  көп  мағы налы   қосымш а: 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   368   369   370   371   372   373   374   375   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет