Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет37/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Кірме әріптер.  Қазақ тіліне  енген  (4-кесте) 

кірме әріптер жеке дауысты  дыбыстардың таң- 

басы  емес.  Олар  арқылы  қазақ  тіліндегі  қы саң 

дауыстылар  мен  үнді 



Й, 

У 

(\



ү

дауыссыздары- 

н ы ңтіркесі белгіленеді.  Мысалы:  ми  -  мый,  си- 

рақ  -  сы йрақ,  сирек  -  сійрек,  бу  -  бұу,  суық  - 

сұуық,  сурет  -  сүурет т.б.

ЫЙ 


ҰУ 

ЙА 


Й Ұ У

И  < 


У <  

Я <  


Ю <

ІЙ 


ҮУ 

ЙӘ 


ЙҮУ

4 - к е с т е .   К ір м е   әр іп тер дің   ды бы с  қ үр ам ы

1.3.2. Дауыссыз дыбыстар

Қазақ тілінің төл дауыссыз дыбыстары ның 

жүйесі  17 дыбыстан  құралады.  Олар:  Б, Д,  Ғ-Г, 

Ж,  3,  Й,  Қ -К , Л,  М,  Н,  Ң,  П,  Р,  С,  Т,  У(\ү),  Ш. 

Дэстүр бойы нш а  Қ -К ,  Ғ-Г дыбыстары ның ж а- 

салым  айырмаш ылықтарын  ескеріп, жеке-жеке 

дауыссыздар деп  есептеп  келеді.  Бұл жерде олар- 

дың бір дауыссыздың  үндесім  варианты екендігі 

ескеріліп,  керісінше, бір дауыссыз деп  қарасты- 

рылып  отыр  (ол  туралы  “ үндесім  тарауда”  кең 

айтылады).

Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстардың жа- 

салым  қорындағы орындары  барлық нүктелерді 

қамтиды.


1.  Жасалу орны на қарай:

а) 


ерін-ерінді дауыссызлар (тоғысыңқы және 

жуысыңқы)  -  1-нүктеде жасалады;

ә)  тіл  ұшы  дауыссыздар  (тоғы сы ңқы   және 

жуысыңқы)  -  2  -  нүктеде жасалады;  .

б) тіл ортасы дауыссыздар (тоғысыңқы жэне 

жуы сы ңқы)  -  3  -  нүктеде жасалады;

в)  тілш ік  дауыссыздар  (тоғы сы ңқы   және 

жуысыңқы)  -  4  -  нүктеде жасалады.

2. Дауыс  қатысына қарай:

а)  қатаң дауыссыздар  5-4 нүкте  арқылы жа- 

салады,  яғн и  дауыс желбезегі тербелмейді  (түзу 

сызық);


ә)  ұяң дауыссыздар 5-3  нүкте  арқылы жаса- 

лады,  яғн и  дауыс желбезегі жартылай тербеледі 

(төменгі  ирексы зы қ);

б)  үнді дауыссыздар  5-2  нүкте  арқылы  жа- 

салады,  яғни дауыс желбезегі мол тербеледі  (ор- 

таншы  ирек сызық).

Соны мен  дауыссыз дыбыстардың жасалы- 

мы  -  үш  айырым  белгісі  (жасалу  орны,  дауыс 

қатысы, жасалу тэсілі),  айтылымы  - екі айырым 

белгісі  (ауыз бен  көмей  қуы сы ны ң  өзара  қаты- 

насы, тоғысым-жуысым  күші),  естілімі  - екі ай- 

ырым  белгісі  (тоғы сы м-ж уы сы м   қарқы н ы ,  үн 

қатысы) арқылы сипатталады.

Д ауы ссы з  ды бы старды ң   басты  ж іктелім 

белгісі  дауыс  қатысы  болып  табылады.  Дауыс- 

сыздар дауыс қатысына қарай  “ қатаң,  ұяң,  үнді” 

болып бөлінеді. Аталған  атаулар жасалым белгі- 

лердің қатарына жатпайды, олар дыбыстың есті- 

ліміне тікелей  қатысты.  Алайда, дәстүрлі ф оне- 

тикада олар жасалым белгілер ретінде  қалыпта- 

сып  қалғандықтан, дэстүрді бұзбай,  сол  күйінде 

қалдыруға тура келді.  Ш ындығында дауыс жел- 

безегінің тербелісіне  қатысты жасалым белгілер 

ретінде “бейтербеліңкі немесе тербеліссіз (қатаң), 

жартылай тербеліңкі немесе тербеліңкі (ұяң), мол 

тербеліңкі  немесе тербелімді  (үнді)” деген  атау- 

ларды  алған  жөн.

С он ы м ен ,  дауы ссы з  ды бы стар  алды мен 

қатаң,  ұяң,  үнді  болып  үш  топқа  бөлінеді.  Әрі 

қарай эрбір топтағы дыбыстар іштей жасалу орны 

мен жасалу тәсіліне жіктеледі  (дауыссыз дыбыс- 

тардың  жасалым  моделі  “ үндесім  тарауында” 

беріледі).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет