Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет363/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   359   360   361   362   363   364   365   366   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗ  ҚҮРАМЫ  ЖӘНЕ МОРФЕМАЛАР

183


тудыруы,  екінш іден,  сод  сөз табына  енетін  не- 

месе оның бедгілі бір тобына тән сөздердің бәріне 

ж адғана  адуы,  сөйтіп,  белгілі  бір  сөз  табы ны ң 

г р а м м а т и к а л ы қ   к а т е г о р и я с ы н ы ң   т ү р л е н у  

жүйесінің тұлғалы қ  көрсеткіші  болуы,  грамма- 

тикалық абстракция жасауы олардың бір-бірімен 

байланысты, бірінен екіншісі туындайтын мәндік, 

грам м атикалы қ  сипаты   болып  табы лады   да, 

бұндай  сипат  сөз  тудыратын  немесе  сөзжасам 

қосымшаларында болмайды.

Ал шынында да, сөзжасам қосымшалары созге 

жалғанғанда фамматикалық мағына үстемей ме? 

С озтудыруш ы  (сөзжасам)  қосымш алардың бас- 

ты  қасиеті  -  өзі  ж алғанған  сөздің  лекси калы қ 

м ағы насы н  өзгерту, жаңа мағыналы сөз тудыру 

болып табылады.  Сөз тудырушы  қосымшалар бір 

сөз  табы ны ң  шеңберінде  парадигмалық  жүйе 

жасай алмайды,  бір ж ағы нан, жалпы  категория- 

лы қ мәнге сәйкес ортақ ф ам матикалы қ мағына, 

екінші жағынан, екінші бір фамматикалық форма 

білдіретін  грамм атикалы қ  м ағы н аға белгілі  бір 

грамматикалық қатегорияны ң аясында қарама- 

қайш ы келетін  (оппозициялық)  ф ам м ати калы қ 

мағына тудырмайды.  Сөзжасам қосымшасы жал- 

ғанғаннан  кейінгі  үстелетін ф ам м ати калы қ ма- 

ғы на сол қосымша жалғау арқылы пайда болған 

лексикалық (деривациялық) мағынаның негізінде 

ғана  содан  туындайды  да,  морфема  ретіндегі 

түбірдің ф амматикалы қ мағынасы сияқты мәнде 

соз  табы на  тек  осы  ж ағы нан  қатысты  болады. 

Сөзжасам  қосымшалары бұл ж ағы нан да сөз ту- 

дырудың  басқа жолдары  (мысалы,  лекси ка-се- 

м антикалы қ,  аналитикалы қ)  сияқты   қасиетте 

болып, ф ам м атика тұрғысынан морфологияның 

шеңберінде  қаралуы оның  ф ам м ати калы қ мәні 

мен  сипаты нан  тумай,  тек  белгілі  сөз  табынан 

болуына ғана байланысты.

М ы салы ,м ал-ш ы ,  біл-ім деген создерді тал- 

дап  көрейік.  Әдетте,  бұлардағы  -шы  ж әне  -ім 

қосы м ш алары н  зат  есімнен  зат  есім  (мал  -  зат 

есім,  мал-ш ы  -  зат есім) және етістіктен  зат есім 

(біл  - етістік, білім  -  зат есім) тудыратын ж ұрнақ 

деп анықтап жүрміз. Дұрысында бұл жерде  -шы 

қосымш асы  м ам анды ққа,  кәсіпке  (яғн и   малды 

бағуға) байланысты,  -ім  қосымшасыб/лу қимы- 

лы ны ң  нәтижесін  білдіретін  жаңа  сөздер жаса- 

ған.  Міне,  осы  мағыналары  жаңа сөзж асам ды қ 

мағына болып табылады да, сөзжасам  қосымша- 

сының мәні осымен шектеледі.  Енді малшы,  білім 

деген создер (мамандықтың, кәсіптің иесі, я атауы 

және білудің  нәтижесі,  атауы) осындай лексика- 

лы қ  м ағы насы ны ң  жалпылануы,  я ғн и ,  жалпы

зат атауын  білдіру  сипаты на  көшуі  нэтижесінде 

зат есім болып тұр.  Бұл сөздердің зат есім болуы- 

на бұл  қосымшалардың тікелей  қатысы жоқ,  бұл 

жерде  сем антикалы қ  процесті  -  нақты  заттың 

жалпылануын, сөйтіп, жалпы  ф ам м ати каіы қ ма- 

ғы наны ң  пайда болып,  ол  зат атауы  болғанды қ- 

тан зат есім деп танылыгі отыр.  Я ғни сөз тудыра- 

тын  қосы м ш аны ң  белгілі  бір  сөз табыны ң  ш ең- 

берінде қаралуы ол  қосы м ш аны ң ең негізгі  қаси- 

еті,  басты  мәні  емес,  бұдан  ол  категориялық си- 

патқа  ие  бола  алмайды.  Ө йткені  соз  тудырушы 

қосымшалардың  шеңбері сөз таптарыньпі түрле- 

ну жүйесімен,  ф ам м ати каіы қ категорияның болу- 

болмауымен айқындалмай,  кобіне таза сөз туды- 

ру, лексикалы қ м ағы на жасау мәселесіне байла- 

нысты  болады  да,  сол  шеңберде  айқындалады. 

Сондықтан да  қазақ тілінде сан есімнің  мағына- 

лы қ түрлерін жасайтын форма тудыратын қосым- 

шалары  болса да,  сөз  тудыратын  қосымш алары 

ж оқ  және  керісінш е,  түрленбейтін  сөз  табы  деп 

танылатын  үстеудің ф ам м атикалы қ форма туды- 

ратын  қосымш алар  жүйесі  болмаса  да,  кейбір 

сөзжасам қосымшалары  арқылы жасалған сөздер 

үстеу деп танылады.

Сөйтіп,  қосымш аларды сөзжасам  қосымш а- 

лары  және  форма  тудырушы  қосымш алар  деп 

екі үлкен топқа бөлудің  ғылыми да, практикалық 

та  мәні  бар,  өйткені  одан,  бір  ж ағы нан,  қосым- 

шалардың басты  ф ам м атикалы қ қасиеттерін,  ма- 

ғы налы қ  ерекш еліктерін  айқындау  арқылы  бұл 

морфемалардың мәні  мен  қызметін, тілдік қабат- 

тардан  алатын  орны н  аны қтайм ы з,  екінш іден, 

соның  негізінде  сөз тудыру қатарының  үлгісі ре- 

тінде  лексикалы қ  құбы лы сты ң  грамматикалық 

мәнін,  олардың ара қаты насы н аш ып,  сөз туды- 

рушы  қосы м ш аларды ң  грамматикалық  мәндегі 

категориялық сипаты ж оқ,  парадигмалық түрле- 

нудің  көрінісі  емес  ж эне  сөз  формасы  бола  ал- 

майтынын, ал форма тудырушы қосымшалар,  ке- 

рісінше, сөздің лексикалық мағынасын өзгертпей, 

оған  грамматикалық м ағы н а  үстеумен  бірге сөз 

тудырудың тәсілі емес, белгілі бір сөз табына қаты- 

сты болып, соның бір ф ам м атикалы қ категория- 

сы ны ң  немесе  сем антикалы қ  түрінің  тұлғалы қ 

көрсеткіш і,  дем ек,  соз  ф орм асы н  тудырудың 

көрінісі болатынын айқындаймыз. Сондықтан соз 

тудыруға  байланысты  қазақ  тілі  грамматикала- 

рында  беріліп  жүргендей  жұрнақ  терминін  ал- 

май,  оны ң  орны на  сөзжасам  қосымш алары  деп 

берілген  жөн  болар  еді.  Бірақ  сөзжасам  қосы м - 

шаларының ерекшеліктері бұнымен ғана шектел- 

мейді.  Ол  қосы м ш аларды ң  құрамды қ  (жалаң, 

құранды), мағыналық (моносемиялық, полисеми-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   359   360   361   362   363   364   365   366   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет