Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет362/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   358   359   360   361   362   363   364   365   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗ  ҚҮРАМЫ ЖӘНЕ МОРФЕМАЛАР

181


бөлігі  ретінде,  әсіресе  сем антикалы қ  мәні  мен 

грамматикалық - тұлғалық,  қызметтік дербестігі 

жоқ, түбірден озгеше морфема ретіндегі ерекше- 

ліктері  қажетті  сипаты болып  саналғаны м ен,  ол 

қосымшалардың өз ішіндегі құрылымдық-мағы- 

налы қ  қасиетін,  қы зм еттік-м әндік  ерекш елік- 

терін,  соларға байланысты тілдің грамматикалық 

құры лы сы н,  оның сырын айқындап, соған бай- 

ланысты жіктелу түрлерін толы қ таныта алмай- 

ды.  Өйткені  “ аф ф и кс” деген  термин де,  қосы м - 

ша  да  м ағы налы қ-құры лы м ды қ  ж ағы н ан   да, 

қызметтік-қатыстық жағынан да бұл тілдік құбы- 

лыстың әр түрлі  грамматикалық сипатын, әсіре- 

се оны ң жіктелуге  негіз болатын сипаты н  сара- 

лай алмайды.

'  “А ф ф икс” терминін  қосымш а деп  қазақш а- 

л ап ,  оны   тү р к о ло ги яд ағы   үлгідей  қосы м ш а 

түрлерінің нақтылы атауларымен қосақтап “жіктік 

қосы м ш а” ,  “септік қосы м ш а” ,  “ көптік қосы м - 

ш а” ,  “ гәуелдік  қосы м ш а” ,  “ шырай  қ о сы м ш а” , 

“ш ақ қосы м ш асы ” ,  “етіс қосымш асы” ,  “зат есім 

тудыратын  қ о сы м ш а” ,  “сын  есім  тудыратын 

қосымш а” ,  “етістіктудыратын қосымш а” т.б. деп 

қолдану мүмкін болғанымен,  қазақ тілінің грам- 

матикаларында алынып  жүргеніндей қосы м ш а- 

ның озін  м ағы налы қ,  қызметтік ерекш еліктері- 

не қарай түрлерге бөліп, сол бөлінген түрлерінің 

атауын  ғана нақтылы анықтауыштармен  қосақ- 

тап  “септікж алғау” ,  “ шырай ж ұрнақтары” ,  “сөз 

тудырушы ж ұрнақтар”  т.б.  сияқты   қолданудың 

ғылы ми  негізі  бар  екенін  байқайм ы з.  Бұдан 

қосымш а морфе\Ліның жалпы ерекшеліктерімен 

бірге оның түрлерінің өзара айырмашылықтарын, 

әр  түрінің  м ағы налы қ,  қы зметтік  қасиеттерін, 

түрленуінің принциптері мен  критерийлерін және 

оны ң  грамм атикалы қ  құрылыс  жүйесінен  ала- 

ты н  орньін  айқы ндай  алм айм ы з.  Әңгіме  ол 

түрлерінің аталуында, терминдерінде емес,  негізгі 

мәнінде, солай боліп жіктеудің ғылыми  негізінде 

және оның тілдің грамматикалық құрылыс жүйе- 

сіндегі сырларын аша алуында.

Қ азақ тілі  грамматикаларында өздеріне тән 

“ мағыналары мен  қызметтеріне қарай сөзден сөз 

тудыратын  қосымш алар  (морфемалар) ж ұрнақ- 

тар деп, сөз бен  сөзді  байланыстыратын  қосым- 

шалар  (морфемалар)  жалғаулар  д е п ”  аталады. 

Сонымен бірге  қосымшалар бір ы ңғайдаж ұрнақ 

пен  жалғау болып жіктеліп,  соны ң  ішінде  “ ма- 

ғынасы  мен  қызметіне  қарай  ж ұрнақтарды  сөз 

тудыратын және форма тудыратын жұрнақтар деп 

екі  салаға”  бөлу  дәстүрі  де  бар.  Тіпті  кейде 

“кейбір жұрнақтар әрі соз тудыратын, әрі форма

тудыратын  синтетикалы қ  морфема  есебінде  де 

қызмет ете береді” . Ал  мағы налары мен  қызмет- 

тері,  сөздер  арасы ндағы   әр  түрлі  қатынастарды 

білдіруі  ж ағы нан  “ж алғаулар  сөйлем  ішіндегі 

сөздердің араларындағы әр қилы аса жалпы қаты- 

настарды білдіріп, олардың түр-түрлерінің көрсет- 

кіштері есебінде қызмет етсе, жұрнақтар ол қаты- 

настарды білдірмейді, тек өздері жалғанған сөздер- 

ге жаңа лексикалы қ  м ағы налар  үстеумен  шекте- 

летіндігі” де корсетілген./Сонымен бірге  қосым- 

шалар кейде “сөз тудыратын морфемалар (қосым- 

шалар), сөз түрлендіретін морфемалар (қосымша- 

лар) және сөз жалғастыратын морфемалар (қосым- 

шалар) болып  бөлініп” ,  соған лайы қ әрқайсысы 

“сөз тудырушылар, сөз түрлендірушілер, сөз жал- 

ғастыруш ы лар”  делініп,  осындай  жеке термин- 

дерге  ие болып  жіктелу үлгісі де бар.  Қосымша- 

ларды жіктеуде, ең алдымен, қосымшалардың қан- 

дай  басты  белгілерін  негізге  алуға  тиістіміз  де- 

геннің  басы н  аш ы п  алуымыз  керек,  өйткені 

қосымшаларды бірде бір түрлі принциппен, екін- 

шіде екінші түрлі  принциппен топтасақ,  қосым- 

шалар  ғылыми  негізде жіктелмейді,  олардың се- 

мантикалық-грамматикалық сипаты ашылмайды. 

Бұл  бір.  Екінш іден,  қосымш алардың  білдіретін 

м ағы налы қ  сипаты,  қызметі,  олардың  өзіндік 

қасиеті деген ұғымдар бір-бірінен ажыратылмай, 

сапырылысып кетеді де, олар туралы жаңсақ пікір 

қалыптасады.  Айталы қ,  қосымш алардың  жаңа 

мағы налы  сөз  тудыруы  немесе  форма  тудыруы 

олардың  қызметі  емес,  м ағы налы қ  мәні  болып 

табылады.  Немесе “грамматикалық категориялар- 

ға  тән  тиісті  ереже  береліктей  жүйелі  заңдар 

жұрнақтарда да,  әсіресе,  сөз  тудырушы  жұрнақ- 

тарда  да  бар”  деу де  ғылыми  жағынан  дәлелсіз, 

негізсіз.  Үшіншіден,  қосымшаларды жіктеуде ең 

алдымен неге сүйену керек,  олардың мағыналық 

ерекшеліктері негізге алынуы керек пе, әлде қыз- 

меті  негізге  алынуы  керек  пе  және  осының  қай- 

сысы болса да, оның  ғылыми негізі  недедегеннің 

басы ашылмай  қалады.  Қосымшаларды ешбір да- 

усыз  жіктеуге  негіз  болатын,  ғылыми  мәнін  ай- 

қындап  ашатын жүйелі белгілері,  негізгі ерекше- 

ліктері бар ма?

Қосымш алар  м орфеманы ң  бір  түрі  ретінде 

қандай сипаттары арқылы ерекшеленеді және түбір 

морфемадан  қандай  қасиеттері мен белгілері  не- 

гізінде ажыратылады?  Міне осыдан барып  қосым- 

шаларды  жіктеуге  нақты  критерий  туынд 

Осы ж ағы нан  келсек,  қосымш а  морфема' 

бірінші және басты семантикалық-грамма^ 

белгісі  -  м ағы н алы қ  және  түлғалы к  д





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   358   359   360   361   362   363   364   365   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет