Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет352/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   348   349   350   351   352   353   354   355   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
172

МОРФОНОЛОГИЯ

Л дыбысының түсуі ол, бұл, сол есімдіктеріне 

көп тік  жалғауы  ж а л ға н ған д а   да  байқалады . 

Мысалы, ол+лар - олар, бұл+лар - бұлар, сол+лар



-  солар.

Ал  осы  үш  есімдіктің  өзге  сөзбен  тіркесіп 

бір бунақта айты лған  кезінде де  [л] дыбысының 

түсіріліп  айтылуы  жиі  байқалады.  М ысалы,  о 



баста,  о дүние,  бұ жақтй,  со жақтат.Ь.

5) 


Б ұ й р ы қ   р а й д ы ң   үш ін ш і  ж а қ   ж ік тік  

жалғауы:  алсын  -  асын,  болсын  -  босын,  келсін  - 



кесін,  қалсын  - қасын т.б.

3.  Мен,  сеяж іктеу  есімдіктеріне  ілік септігі 

ж алғанған да  бір  (н)  дыбысы  түсіп, менің,  сенің 

болып айтылады.

4. Ал  ілік септігінің жалғауы ж алғанған кыс, 

жаз, күз сөздері мен кұні сөзі тіркесіп айтылғанда 

ж ән е  ілік  сеп тігін д егі  м ен ,  сен,  ол  ж іктеу 

есімдіктеріне  көм ектес  септігі ж алған ған да  [ң] 

дыбысы  түсіріліп  айтылады.  М ысалы,  қыстың 



күні - қыстыгүні, жаздың күні - жаздыгүні, күздің 

күні - күздіңгүні, м еніңмен  - менімен,  сеніңмен  - 

сенімен,  оныңмен - онымен.

Б ұндағы  қыстың күні -  кыстыгүні,  жаздың 



күні - жаздыгүні,  күздің күні - күздігүнідегендер 

тілімізде  ж ары са  қолданы лады .  Ал  көм ектес 

с е п т іг ім е н   к е л г е н   іл ік   с е п т ік т і  ж ік т е у  

есімдіктерінің екінші ықшамдалған сыңары  ғана 

қолданылып  келеді.

5.  [н] дыбысы -ған,  -ген пішінді есімшелерге 



соң  септеулік  ш ы лауы   тір кесіп   ай ты л ған д а 

түсіріліп  айты лады .  М ы салы ,  барған  соң  - 



барғансын  -  барғасын,  келген  соң  -  келгенсін  - 

келгесінт.6.  Бұл ж ағдай аздан,  көптен,  едэуірден 

с и я қ ты   ш ы ғы с   с е п тігін д е гі  сөзге  соң  сөзі 

тіркескенде де  қайталанады.  Мысалы, аздан соң,

-  аздансын  -  аздасын,  көптен  соң  -  көптенсін  - 

к ө п т е с ін ,  е д ә у ір д е н   с о ң   -  е д ә у ір д е н с ін   - 

едәуірдесін т.б.  Есімшенің бұл түрі бірінші, екінші 

жақта жіктелгенде де (н) дыбысы түседі.  Мысалы, 

барғанмын  -  барғамын,  барғансың  -  барғасың, 

келгенмін  - келгемін,  келгенсің  - келгесің т.б.

Есімш енің  -ған,  -ген пішіндегі  бұл  түрінің 

ы қ ш ам д ал ы п   қ о л д а н ы л у ы н а   б а р ғ а н м ы н   - 

барғам ы н  түрінде  ықшамдалуы  себеп  болған 

деуге болады. Себебі барғанмын, келгенмін дегенде 

[н] дыбысы  [м] дыбысының әсерімен  еріндік  [м] 

ды бы сы на  айналаты ны   ф онетикадан  белгілі. 

Сонымен барғаммын, келгеммін болып айтылған

бұл  сөз  д егем и н а ц и я ға   ұш ы рап  барғам ы н, 

келгемін болып айтыла бастаған. Ал осы үлгімен 

(аналогиямен) барғансың  - барғасың, келгенсің - 



келгесің,  барғасын  (барған  соң)  -  барғасын, 

аздансын  -  аздасын,  едәуірденсін  -  едәуірдесін 

түріндегі ықшамдалу пайда болған.

6.  Д е ге м и н а ц и я   ж олы м ен   М ахаббат   - 

махабат,  М ұкаммед - Мұкамед, Лэззат  - Лэзат, 

құттықта  - кұтықта,  өшиіер (осы жер)  - өшер, 

аттас  - адас деген  сөздерде  [б],  [м],  [з],  [т],  [ш] 

дыбыстары түсіріліп айтылатын болған.

С өз  жігінде  аппар  (алып  бар),  аппер  (алып 

бер), ап кел (алып  кел) дегенде де дегем инация 

жолымен  бір  [п]  түсіп,  апар,  эпер,  экел түрінде 

айтылады.

7.  Сөйлеу тілінде  айтып жібер,  беріп  жібер 

деген  тіркестер  айтыжбер,  беріжбер болып  [п] 

ж әне  [і]  дыбысы  түсіп  қалады.  Бұның  мәнісі 

[ж]  ұяң,  ызың  дыбыстың  алдында  тұрған  [п] 

қатаң дыбыс кейінді ықпалмен  ызыңға айналып 

(айты п жібер  -  айты  \ү жібер),  жүре  келе  ызың 

/\ү / дыбысы түсіп  қалатын  сияқты .  Бұл  өзгеріс 

/ ж /   д ы б ы с ы н а н   к е й ін г і  / і /   д ы б ы с ы н ы ң  

редукциялануымен айтыжбер болып айтылған.

8.  Сөз  ішінде  дыбыстардың  түсу  ж айы н 

көрсететін  күрделі  құбылыс  кісі  аттарында жиі 

байқалады.

а)  Құрметтеу, сыйлау мақсатымен кісі атына

-  ақа,  -еке ж ұрнақтары ж алған ған да соңғы   бір 

н ем есе  б ір н е ш е   буын  тү сір іл іп   ай ты лад ы . 

М ысалы,  Өмеке  (Ө м ірзақ,  О м арқұл),  Ж эке 

(Ж амбы л,  Ж ақсы бай ),  М ырзеке  (М ы рзахан, 

Мырзабай) т.б.

ә)  Кісі  аттарына  еркелету  мағы насы мен  н, 

ш жұрнақтары жал ғанғанда да, бір немесе бірнеше 

буын  түсіп  қалады.  М ысалы, М ағрипа  -  Мэкіш, 

Мэкен,  Сакыпжамал - Сакыш, Жұмабек, Жұмағали

-  Ж ұ м а ш ,  Ж ұ м а н ,  Ж аксы бай,  Ж а ксы лы к, 

Жармағанбет - Жакаш, Жакан,  Толебек,  Толебай

-  Төлеіи,  Тәлен,  Сэдуақас -  Сэкеіи,  Сэкен, Акпанбет, 

Актамберді  - Акан,  Кэкімбек,  Кэдірбек  -  Кэкіш, 

Кэкен т.б.

9.8.6Л .  Кірігу (гаплологня) жолымен 

ықш амдалған сөздер

Біз  жоғарыда  ійесіз  -  есіз,  ійемден  -  емден, 



ійен  - еясияқты  сөз басында кіріккен буындарға



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   348   349   350   351   352   353   354   355   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет