Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


С Ш   Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы Н Ы Д   Ы ҚШ АМ ДА ЛУ Ы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет350/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   346   347   348   349   350   351   352   353   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
С Ш   Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы Н Ы Д   Ы ҚШ АМ ДА ЛУ Ы

171


арқылы  жасалуына  байланысты.  Тіл  арты  (ң) 

д ы б ы сы н ан   кейін  (т)  тіркесе  алм айды .  Д ем ек 



-ыт,  -іт  қосымш асы  үнді дыбыстардың  тек тіл 

алды  дыбысымен  қатар  келгенде  ғана  дауысты 

^(ы),  (і) жұтылып  кетеді екен.

Қазіргі  қазақ тілінде үйіт  -үйт,  киіт  - кит, 

N   еліт  -  елт,  бұлыт  -  бұлт,  кіліт  -  кілт ,  бөріт  - 

бөрт сияқты  сөздердің әдеби тілде соң ғы   жұбы 

қолданылғанмен, сөйлеу тілінде алғашқылары да 

к е з д е с е т ін і  б е л г іл і.  Д е м е к ,  ә д е б и   т іл д егі 

нұсқалары дауысты дыбыстың жұтылу жолымен 

ықш амдалып  қалыптасқан деуге болады.

Сондай-ақ өзгелік етістің сөйле+т,  жара+т, 



қара+ т   дегендегі  [т]  ж ұрн ағы н ы ң   ағы л+ т , 

тарыл+т, жаңыл+т, ағар+т, көгер+т, қаіиыр+т, 

қуан+т,  өкін+т, қағын+т түрінде жалғануын да 

осылай жұтылу амалымен түсінген жөн.

Ал  сын  есімнің  шырай  піш інін  жасайтын 

[т]  ж ұрнағы ны ң да қызғыл+т,  бозғыл+т болып 

жалғануы  да  [л] дыбысыны ң дауысты дыбысты 

ө зін е   с ің ір іп   ж іб ер уін е  б а й л а н ы с т ы .  Ү нді 

д ы б ы с т ы ң   д а у ы с т ы   ж ұ т у   қ а б іл е т і  т е к  

қосымшалардағы дауыстыны емес, түбірдегі (ы), 

(і)  д ауы сты л ард ан   кейін  келген  т  ды бы сы  

қатарласқанда да байқалады.  М ысалы,  ұйы,  йі, 

қары  етістіктері  ұйыт  -  ұйт,  иіт  -  ит,  қары  - 

қарт түрінде айтыла береді.

Қ азақ  тілінде  бұлай  ет,  солай  ет  деген 

тіркестердің бүйт, сөйт/сүйт, ©йт/үйт болып, әрі 

бірігіп, әрі ықшамдалуында екі амал бар.  Біріншісі 

(л) дыбысының түсуіне байланысты солай, бұлай, 

олай сөздерініңсш, бүй, өй/үй болып дыбысталуы. 

Ал екіншісі ет көмекші етістігінің жалаң дауыссыз 

^ (т )- ғ а   айналуы.  Осы  ет  >т  ықш амдалу  амалын 

жұтылу  ж олы м ен,  аны қтап  айтқанда,  өзінен 

бұры нғы   [й]  үнді  ды бы сы ны ң  әсерімен  пайда 

болғанды ғы н еске алу керек болады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   346   347   348   349   350   351   352   353   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет