Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет345/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   341   342   343   344   345   346   347   348   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
дыбыстардың түсуі

Соз  ішінде  және  соз  жапсарында  дауысты 

дыбыстар да, дауыссыз дыбыстар да түседі.

1. 


Дауысты  дыбыстардың  түсуі,  негізінен, 

қатар келген дауыстылардың біреуінің түсірілуіне, 

редукция құбылысына және жұтылу (Абсорация) 

ж ағдайына байланысты жүзеге асады.

а)  Қ а т а р   к е л г е н   д а у ы с т ы   д ы б ы с қ а  

байланысты  ықшамдалу амалы сөзбен қосымша 

жігінде және бір бунақта айтылатын соз тіркестері 

жапсарында байқалады.

Қ азақ тілінде -ыс (-іс,  -с),  -ык (-ік,  -к),  -ыт 

(~іт,  -т),  -ып  (-іп,  -п),  -ар (-ер,  -р),  -үу (-үу,  -у) 

сияқты әрқайсы сы   үш тұлғаш ықтан  (морфтан) 

т ұ р а т ы н   ж ұ р н а қ т а р   б ар ы   б е л г іл і.  О сы  

жұрнақтардың жеке дауыссыз дыбыстан тұратын 

тұлғашықшры (-с, -к, -т, -и, -р, 

дауысты дыбысқа 

біткен созге жалғану барысында дауысты дыбыспен 

айтылатын тұлғашықтардың ықшамдалуы арқылы 

пайда  болған.  М ысалы,  тара+ы с  -  тара  (ы)с  - 

тарас,  зырылда+ык  -  зырылда(ы)к  -  зырылдак, 

сөйле+іт - сөйле (і)т - сөйлет, кара-ып - кара(ы)п

- карап,  кара+ыр - кара(ы)р - карар,  сына+(үу)  - 

сына+үу  -  сынау т.б.

Д е м е к ,  д а у ы с с ы з 

д ы б ы с т а н   т ұ р а т ы н  

қосы м ш а тұлғаш ы қтарды ң  бәрі де  ықшамдалу 

жолымен  пайда болған деп есептеуге болады.

Ескерту: Қазақ (түркі) тіл білімінде -с,  -к,  -к,. 

-т,  -п,  -р,  -у жұрнақтары н  негізгі  қосымш а деп 

есептеп, бұлар дауыссыз дыбысқа біткен создерге 

ж алған ған да  (ы),  (і)  дауыстылары  қыстырма 

дыбыс ретінде қосылып айтылған деп,  керісінше 

түсіндіру  де  бар.  Біз  бұл  жерде  “ қосы м ш а 

тұлғалар  буын  деңгейінен  томен  түспейді”  -





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   341   342   343   344   345   346   347   348   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет