Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет330/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   326   327   328   329   330   331   332   333   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗ  ҚҮРЫЛЫМЫНЫҢ  ҮЛҒАЮЫ

161


ЕСКЕРТУ:  -ғышта,  -гіште  күрделі жұрна- 

ғын  -ғыш  және  -та  ж ұрнағы нан  біріккен  деп 

есептейтін  ғалымдар  да  бар.  Бұл  көзқараспен 

келісуге  болмайды.  Сын  есім  тудыратын  -ғы ш  

ж ұрнағы  ж алғанған сөзге етістік тудыратын -ла 

(-ле,  -де,  -де,  -та,  - т ^ ж ұ р н а ғ ы  жалғанбайды. 

-ла,  -ле  ж ұрнағы   тек  сапалы қ  сын  есімдерге 

жалғанады.  Сондықтан да сезгіште,  білгіште деп 

айта алмаймыз.

Ал  -м а л а /-м е л е   күрделі  ж ұрнақтары ны ң 

арасы на  қойы лы п  айтылатын  / ш /   қы стырма 

дыбысы  жиі  кездеспейді.  М ысалы,  ж ырмала- 



жырмышта,  тырмала-тырмыіитач.Ь.  Бірақ бұл 

жұрнақ арасына / ш / қыстырма дыбысынан басқа 

дыбыстар да қойылып айтылу кездеседі: тізбеле- 

тізбе/к/те, тартпала-тартпа/к/та, ұйпала-ума 

/ж /да, түртпеле-түртпе/к/те т.б.

6. Дауыссыз / т /  дыбысына біткен бір буынды 

сөздерге  етістік тудыратын  -ык,  -ік жұрнақтары 

жалғанғанда / т /  қыстырма дыбысы пайда болып, 

созылыңқы (гемината)  құбылысы жүзеге асады. 

М ысалы, от-ык-от/т/ык-оттык,  тот-ык-тот- 



/т/ык-тоттык, жет-ік-жет/т/ік-жеттік, сат- 

ык-сат /т /ык-сатт ык т.б.

7. Дауыссыз / с /  ды бы сы на аяқталған  сөзге 



-ык жұрнағы жалғанғанда тағы бір / с /  қыстырма 

дыбысы пайда болады.  Бірақ бұл құбылыс арқылы 

пайда болған ссды бы стары   (гемината)  керігуге 

(диссим иляция)  ұш ырап,  кейінгі с дыбысы  / т /  

ды бы сы на  айналады.  М ысалы, м а с+ ы к-м а с/с/ 

ык-мастык,  бас+ык-бас/с/-ык-бастык т.б.

Мэ  саған  сөзі сезім-күйді  білдіріп,  одағай 

қатары н а  өткенде  тіркес  арасы нда  тағы   бір 

қы стырма дыбыс  пайда болады.  Бірақ бұндағы 

сс  дыбыстары  керігуге  ұш ырамай,  созылыңқы 

күйде  айтылады.  Мысалы,л*э саған  - мәссаған.

8.  Сөз аяғы /н /, /л /, / з /  дыбыстарына біткен 

етістіктерге -ык жұрнағы жалғанса, /д / қыстырма 

дыбысы  пайда болады.  М ы салы , к ө н + ік-кө н/д / 

ік-көндік,  ш ал+ ы к-ш ал/д/ы к-ш алды к,  еміз+ ік- 

еміз/д/ік-ем іздік,  тамыз+ык-тамыздык■  Бірақ 

қыстырма дыбысты  және  қы стырма дыбыссыз 

варианттары жарыса қолданыла береді.

Әңгіме  болып  оты рған  ж ұрнақ  етістікке 

жалғанбай  да  осы  / д /   қы стырма  дыбысыны ң 

пайда  болатын  кезі  болады.  М ысалы,  рызык- 



рыздык.  Араб тілінен енген  бұл  сөздің арасында 

/ д /   кыстырма  дыбысыны ң  қойы лы п  айтылуы 

тек  ы-ры-зык  болып  А -БА -БА Б  буын  үлгісінде 

сөздің  екінші  буыны  ж абық  буынға  /А -Б А Б - 

БА Б/ айналу амалын  корсетеді.  С ондай-акж өн 

созінен  ж өндік  етістігі  ж а с а л ғ а н д а   да  / д /

қы стырма  дыбысы  бар.  Бірак  жон  сөзі  етістік 

емес, зат есім.  Біздің ойымызша, бұл сөз (жөндік) 

ж о ғ а р ы д а ғ ы   м ы сал д ар д ы ң   ан а л о ги я с ы м е н  

жасалған болуы  керек.

9.  -ы к /-ік  ж ұрнағы  / й / , /р /д ы б ы с ы н а  аяқ- 

талған сөзге жалғанғанда / л /  қыстырма дыбысы 

пайда  болады.  М ысалы,  к и + ік -к и /л /-к и л ік ,  ій- 

ік-ій /л/ік-и лік,  шүй+ік-шүй/л/ік-шүйлік,  бөр+ік- 

бөр/л/ік-бөрлік т. б .

10. / й /  үнді ды бы сы на біткен етістікке -ы н / 



-ін өздік етіс жұрнағы жалғанғанда / с /  қыстырма 

дыбысы  пайда  болады.  М ысалы, сүй+ ін-сүй/с/ 



ін-сүйсін,  түй +ін-түй/с/ін.

11.  Қыстырма дыбыс қою арқылы  қатар кел- 

ген  аш ы қ  буы ндарды ң  бірін  ж абы қ  буы нға 

ай н алд ы р у  Ш ы ғы с  д и алектісін д е  дауы ссы з 

д ы б ы сқа  біткен  үстеу  сөздерге  -ы ры к/-ірек 

жұрнағы жалғанғанда жүзеге асады.  Үстеу сөздің 

соңғы   дауыссызы  қатаң  болса  / т / ,  ұяң,  үнді 

болса, / д /  қыстырма дыбыстары келеді.  Мысалы, 



пэс +ірек-пэс/т/ірек-пэстірек,  кеш + рек-кеіи/т / 

р е к -к е ш т ір е к ,  б ү р ы н + ы р а к -б ү р ы н /д /ы р а к , 

т ө м е н  + і р е к - т ө м е н / д / і р е к - т ө м е н д і р е к ,  

былай +ырак-былай/д/ырак-былайдырак т.б.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   326   327   328   329   330   331   332   333   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет