Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет329/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   325   326   327   328   329   330   331   332   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
160

МОРФОНОЛОГИЯ

о-ры-ны деген  сөз ор-ны болып  / ы /  ды бы сы ны ң 

түсуіне байланысты  екі буыннан  (ж абы қ-аш ы қ 

буын) тұратын  сөз  пайда болды.

(Бұл  құбылыс  ы қш амдалуға  байланы сты 

к е й ін   т о л ы қ   а й ты л а д ы ).  С о н ы м е н   ж а б ы қ  

буынмен  айту  үрдісінің  пайда  болуына  сөйлеу 

д а ғд ы сы н д ағы   психологиялы қ  әр екет  себеп 

болған  деп  есегітеуге  болады.  Бұл  құбылысты 

ж алпы  тіл  білімінде  айтылып  ж үрген  еселеу 

п р и н ц и п і  ( п р и н ц и п   д о п о л н и т е л ь н о с т и )  

тұрғы сынан  қарау керек.

Ә рине,  тіліміздегі  аш ы қ  буынды  сөздердің 

бэрі  сойлеу  кезінде  ж абы қ  буы н ға  айналы п 

ж атқан  ж оқ.  Олай  болғанда,  тілімізде  аш ы қ 

буынды сөз қалмауы мүмкін еді.  Бұл құбылыстың 

тал ғам ал ы   ж үзеге  асы п,  ж абы қ  буын  аш ы қ 

буы нға  айналы п  жатуы  да  мүмкін.  М әселен, 

домала,  сарала, онеге,  кереге сияқты  ыңғай аш ық 

буынды  создер ж абы қ буынға  айналы п  ж атқан 

жоқ.  Сондай-ақ, бүк,  шік, тік, яядхияқты жабық 

буынды  создердің  дыбысты қ  құрамы  ұлғайы п 



бүге,  иііге,  тіке,  нақа болып  аш ы қ буынды созге 

айн алғанда да  м ағы наны   күшейту  әрекеті  бар. 

Демек,  ж абы қ буынмен  айту сөйлеу барысында 

жүзеге  асаты н  бірден-бір  тәсіл  деп  түсінуге 

б олм ай д ы .  Сол  үш ін  де  м о р ф о н о л о ги я л ы қ  

қ ұ б ы л ы с т а р д ы ң   е ш қ а ш а н   б ір к е л к і  б о л ы п  

келмейтіні,  морфонологиялық құбылысқа себеп 

болатын  үрдіс  біткен  еш қаш ан  заң ға  айнала 

алмайтыны жоғарыда ескертілген болатын.  Олай 

б о л с а ,  ж а б ы қ   б у ы н м е н   а й т у   э р е к е т і  де 

біркелкілікті  білмейтін,  дара  құбы лы старды ң 

басын  құрайтын талғамалы озгерістер.

Ж а б ы қ   буы нм ен  айту  құб ы лы сы   қ а за қ  

тілінде қандай-қандай жағдайда іске асады?  Енді 

осы  сұрақ тәңірегіндегі әңгімеге  көшейік.

1. 


Тәуелдік ж алғауының  3-ж ағы нда тұрған 

сөздер жатыс  септігінде  / н /   қы стырма дыбысы 

арқы лы   септелетіні  белгілі.  С онды қтан  біз  бұл 

м әселені  аш ы қ   қалды ры п,  б асқ а  сөздердің 

септелу жайына тоқталамыз.  Мэселен,  осы және 

-ныкі  (-нікі,  -дыкі,  -дікі,  -тыкі,  -тікі) ж ұрнағы  

ж ал ған ған   сөздерге  тек  қана  жатыс  септігінің 

жалғауы  ғана емес, -дай,  -ша,  -сы зжұрнақтары 

ж алғанғанда да / н /  қыстырма дыбысы қосылып 

жабық буындар  пайда болады.  Мысалы: 

О сы /н /д а 

біздікі/н/де

О сы /н /д ай  

біздікі/н/дей

О с ы /н /ш а  

б іздікі/н /ш е

О с ы /н /сы з 

б ізд ікі/н /сіз

Бұл  сөздерде  осы,  біздікі  дегенде  тэуелдік 

жалғауы атымен жоқ. Демек, үрыда, үрыдай, ұрыша,

ұрысыз  си яқты   сөздерге  ж ал ған ған д ай ,  -да 

жалғауы  мен  -дай,  -ша,  -сыз  жұрнақтары  өсы, 



біздікі сөздеріне /н/ды бы сы нсы з жалғануы керек 

еді.  М орф онөлөгияға  тэн  талғамалы лы қ  аны қ 

көрініп тұр.

Ал әлгі,  ж аңағы   сөздеріне жатыс  септігінің 

жалғауы жэне -дай жұрнағы ж алғанғандаэлгіде, 

әлгідей, жаңағыда, жаңағыдай бөлып айтылуымен 

бірге  э л г і/н /д е ,  э л г і / н /д е й ,  ж а ң а ғ ы /н /д а , 



ж аңағы /н/дай бөлып та айтыла береді.

-дай,  -дейжұрнағы дауысты дыбысқа біткен 

мына, ана,  не есімдіктеріне жалғанда да / н /  пайда 

бөлады.  Мысалы, мынадай -мына/н/дай,  анадай- 



ана/н/дай,  недей  - не/н/дей.

2.  Тіліміздегі  -ла,  -ле  ж ұрнағы   дауысты 

дыбысқа аяқталған ие, бағасөздеріне жалғанғанда 

/ м /   қы стырма  дыбыс  қөйылып,  сез  варианты 

жасалады.  Мысалы, иеле-иемде,  бағала-бағамда.

М   қы сты рм а  ды бы сы   кінэ  сөзіне  -ш іл 

ж ұрнағы   ж алған ған да  да  қөсылып  айтылып, 

вариант жасайды: кінэшіл  - кінэмшіл.

3.  Аталған  ж ұрнақ  (-ла,  -ле)  епте,  қапта, 

қорға, қара, қазба, қаужа етістіктеріне жалғанғанда 

/ й /   қыстырма  дыбысы  қөсылып,  жабық  буын 

пайда бөлады.

М ысалы, епт е-/й/-ле, қапт а-/й/-ла,  қорға- 



/й /-л а ,  қара-/й/-ла,  қазба-/й/-ла т.б.

Қ а з ір   ү с т е у   р е т ін д е   қ ө л д а н ы л а т ы н  



немқұрайды//немқұрайлы сөзінің құрамында да 

өсы  құбылыс бар:  қүра/й/лы  (құрайды).

4.  Қазақ тілінде сөз бен  қөсымш а арасында 

қөйы лы п  айтылатын  қыстырма  дыбыстармен 

қ а та р   қ ө с ы м ш а л а р   а р а с ы н д а   қ ө й ы л а т ы н  

қыстырма дыбыстар кездеседі.  Олар -ғыла (-гіле, 



-қ ы ла ,  - к іл е ),  - м а л а / - м е л е   с и я қ т ы   аш ы қ  

буындардан  тұратын  күрделі  жұрнақ  арасына 

қөйылып  айтылады да,  бір буын жабық буынға 

айналады.

Қ азір гі 

қ а з а қ  

тіл ін д е  

- ғ ы л а / - г і л е  

жұрнағының -ғышта/-гіште болып айтылуы жиі 

кездеседі. Мысалы,  алғыіита, айтқышта, бергііите, 

барғышта,  ж азғы іит а,  келгіш т е,  көргіште 

қарағышта, соққышта, тыққышта, тартқышта, 

түйгіш т е,  тергііите,  үргіште  т.б.  -ғы ш т а 

ж ұрнағы ны ң  арасы на  / ш /   қыстырма  дыбысы 

қойылып айтылғанын соққыла-соққышта, үргіле- 

үргіште сияқты вариантгардан аңғаруға болады. 

Ал, алғы ла,  айтқыла,  бергіле,  қарағыла сияқты 

создер  қазіргі  тілімізде  қолданы лм ағаны м ен 

бұрын  айты лғаны н,  кейін  ұмытылғанын  басқа 

түркі  тілімен  (мэселен,  қы рғы з)  салыстырып 

отырып  көз жеткізуге бөлады.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   325   326   327   328   329   330   331   332   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет