Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет323/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   319   320   321   322   323   324   325   326   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СӨЗ  ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ  ҰЛҒАЮЫ

157

9.6.2.7. Ауысым  (метатеза)

А уы сы м   (м е та теза )  сө й л еу   б а р ы с ы н д а  

дыбыстарды озара орын ауыстырып айту арқылы 

пайда  болатын  м орф онологи ялы қ  құбылыс. 

Ауысым, негізінен сөзді аз қүш жұмсап,  ың[-айлы 

д ы б ы с та у ға   әр екеттен у   нәти ж есін де  пайда 

болады.

Қ азақ  тілінде  ауы сы м ны ң  екі  түрі  бар. 

Біріншісі  -  көрші дыбыстың өзара орын  ауысып 

қолданылуы, екіншісі - алыс тұрған дыбыстардың 

орын  ауысуы.

1.  Көрші дыбыстардың орын  ауысуында П Қ

>  Қ П ,  П К  >  КП түріндегі дыбысталатын  создер 

өте жиі  кездеседі.  Мысалы:

П Қ > Қ П   ауысымы 

П К Ж П   ауысымы 

қ а п қ а қ -қ а қ п а қ  

әпке-әкпе

капқан-қақпан 

тепкіш ек-текпішек

сап қан -сақп ан  

әпкіш -әкпіш

ш апқы ла-ш ақпы ла 

әпкел-экпел

Түркітану  ғылымында  П Қ > Қ П ,  П К Ж П  

ауысымы тіл алды дыбыстарынан бұрын тіл арты 

дыбыстарын айту жеңілдігіне байланысты  пайда 

болған  дейтін  пікір  бар.  Олай  болса,  апт ал- 



ат п ал,  м ы зғы -м ы ғзы ,  м езге -м е гзе   с и я қ т ы  

ауысымдардың да жайын осы  себепке ж атқызу 

керек.

Қазақ тілінде бж>жб орын  ауысуында айту 



ж ең ілдігінен  б асқа  тағы   бір  себеп  бар.  Ол 

күбжеңде-күжбіңдедегенде  [6]  дыбысы  буынды 

аяқтап  [п]  түрінде  айтылуы  керек еді.

Келесі  буы нны ң  ұяң  [ж]  -дан басталуы  бұл 

екі  ұяң дыбыстың тіркесу қиындығын туғызады. 

Сонды қтан  бж>жб  өзгерісінің  тағы  бір  себебі 

дыбыс тіркесімінің  қолайсыздығы  болуы эбден 

мүмкін.

Көрші дыбыстардың орын  ауысуы дауысты 

дыбыс  пен  дауыссыз  дыбыстар  арасы нда  да 

ж ү р ед і.  М ы с а л ы ,  ж а р ы к ш а к > ж а р ғы ш а к 



бағзыда>бағызда, есіт>есті, еліт>елті, керік>кергі, 

сорык>сорғы, сілік>сілкі, сіңіл>сіңлі, түрік>түркі, 

лыпа>ылпа т.б.

Д ауы сты   ж әне  д ауы ссы з  д ы б ы стар д ы ң  

ауысымы созді есітуші мен сойлеуші арасындағы 

сезім, түйсікке негізделген.  Себебі  қашанда хабар 

салмағы  соз  басы на  түседі.  Ал  сөз  басы  аш ы қ 

буынмен  айты лғаннан  горі  ж абы қ  буынмен 

ай ты л са,  ты ң д ау ш ы ға   н ақты л ы   естіледі.  Ал 

е-сіт,  ке-рік,  со-рық сөздеріндегі алғаш қы аш ық 

буындар дауысты және дауыссыз дыбыстардың 

ауысымымен ес-ті,  кер-гі,  сор-ғы болыгі  жабық 

буынға айналуы осы эрекетген туі ан болуы  керек.

2. 

Алыс тұрған дыбыстардың орын ауысуына 



айналқоста  > айналсоқта,  селқос  > селсоқ, жалаң 

аяқ  > жаңалаяқ,  жалаңаіи  > жаңалаш,  айлан  > 

айнал,  дарыйа  > дайра, топырақ  > торпақ, тебірен

> тербе сияқты  сөздер жатады.

Алыс тұрған бұл ауысымдық құбылыстарды 

екі  топқа  бөліп  қараған  жон.  Селқос>селсоқ, 

айлан>айнал сияқты  создердегі  [қ]  мен  [л]-ның 

сөз соңы на орын  ауыстырып,  олардың  орнына 

соз соңындағы  [с] жэне  [н] дыбыстарының келуі 

олардан  бұрын тұрған  (бірінші) буынды аяқтап, 

тұрған  [л],  [й] дыбыстарына байланысты сияқты.

Өйткені  [л]  ды бы сы нан  кейін  тіл  арты  [қ] 

дыбысын,  [й]  ды бы сы нан  кейін  [л]  дыбысын 

айтудан  гөрі  тіл  ұшы  [с],  [н]  дыбыстарын  айту 

жеңіл  екені белгілі. Демек,  ауысымның бұл түрі 

пқ>қп дыбыстарының орын  ауысуы сияқты айту 

ж еңілдігіне  байланы сты   пайда  болған  деуге 

келеді.

Ал дарыйа-дайра,  топырақ-торпақ,  тебірен- 



т ербе,  добы р а-дор б а   с и я қ т ы   а у ы с ы м д ы қ  

қ ұ б ы л ы с т а р д ы ң   т а б и ғ а т ы   э р і  тіл  ар ты  

дыбыстарын бұрын  айту жеңілдігіне де, әрі ашық 

буы нды   ж а б ы қ   б у ы н м ен   айту  үрдісін е  де 

байланысты.  Олай  дейтін  себебіміз  й  дыбысы 

р-дан,  р  ды бы сы нан  [6],  [п]  дыбыстары  тіл 

алды н аж ақы н .  Бұл  -  бір.  Екіншіден,  ауысымға 

дейінгі алғаш қы   нұсқаларда-/?ь/-йд,  то-пы-рақ, 



те-бі-рен,  до-бы-ра&опып екі,  үш ашық буынмен 

айтылған создеррй>йр, бр>рб, пр>рн ауысымына 

байланысты  бір дауысты дыбыс  сусып,  т й-ра, 

тор-пақ,  тер-бе,  до/?-&7түрінде жабық буындар 

пайда болған.

9.7.  С Ө З  Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы Н Ы Ң   ҰЛҒАЮ Ы

Соз  құрылымы әңгіме болғанда, түбір және 

қосымш а тұлғаларға (морфемаларға)  жіктеледі 

де,  морфология саласында қарастырылады.  Бірақ 

тіліміздегі сөздерді жеке тұлғаларға (морфемаға) 

жіктегенде  барлы ғы  бірдей  қалдықсыз  боліне 

бермейді.

Түбір созге жалғанған  қосымшалардың сөзге 

қосар  лексикалы қ,  грамм атикалы қ  мағы насы , 

атқараты н   қы зм еті  б олса,  енді  бір  сы пы ра 

дыбыстар  не  дыбыстар  тобы  сөзге  еш қандай 

м ағы на  үстем ей-ақ  ф акультагивті  (қосалқы ) 

күйде қолданылып  жүргені байқалады. Сөз және 

с ө з п іш ін  

( с ө з ф ө р м а )  

ж а с а у д а  

б ұ н д а й  

ф а к у л ь т а т и в т і  д ы б ы с т а р д ы ң   м а ғ ы н а с ы  

бөлмағанды қтан,  олар түсіріліп  айты лсада,  сөз 

не сөзпішін мағынасы өзгермейді.  Мысалы:иемде




158


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   319   320   321   322   323   324   325   326   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет