Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет322/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   318   319   320   321   322   323   324   325   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
МОРФОНОЛОГИЯ

жалғануы   бірдей  емес.  Себебі  үнді ды бы старға 

а я қ т а л ғ а н   сө зге  үнді  д ы б ы стан   б а с т а л ғ а н  

қосы м ш а  ж ал ған ған д а  дауысты  дыбыстарш а 

қосымшаны  өзгертпей де,  өзгертіп те қабылдауы 

мүмкін.


М эселен, м ,  н, ң  үнділеріне аяқталған сөзге 

ілік  с е п т іг ін ің   ж ал ғау ы   д ауы сты   д ы б ы с қ а  

а я қ т а л ға н   сөзге  ж а л ға н ған ы н д ай   өзгеріссіз 

ж а л ға н с а ,л ,  р,  у,  й  үнділеріне ж ал ған ған д ан -д  

алмасуы  пайда болады.

М :  шам-ның, құм-ның,  сым-ныңт.б.

Н:  нан-ның,  ұн-ның,  сын-ның т.б.

Ң:  шаң-ның,  аң-ның,  көң-нің т.б.

Л: жол-дың,  қол-дың,  тал-дың т.б.

Р:  қар-дың,  ар-дың,  жыр-дың т.б.

У:  тау-дың,  сау-дың,  ау-дың т.б.

И:  сай-дың,  шай-дың, май-дың т.б.

Жеті  үнді  ды бы сы ны ң  үшеуі  (м,  н,  ң)  ілік 

сеп тігін ің   б ірінш і  ды бы сы   [н]  -  мен  еркін 

тіркессе, тортеуі  (л,  р,  у,  й)  керігу жолымен н-д 

атмасуы  арқылы тіркесіп тұр.

Ал табыс септігінің -ны,  -я/қосы м ш асы  үнді 

д ы б ы сп ен   а я қ т а л ғ а н   сөзге  түгелдей  керігу 

жолымен жалғанады.

М :  шам-ды,  қом-ды,  сым-ды т.б.

Н:  нан-ды,  ұн-ды,  сын-дьп.Ь.

Ң:  шаң-ды,  қоң-ды, көң-діт.б.

Л: жол-ды,  қол-ды,  көң-ді т.б.

Р:  қар-ды,  ар-ды, жыр-ды т.б.

У:  тау-ды,  сау-ды,  ау-ды т.б.

Й:  сай-ды,  шай-ды, м ай-дьп.Ь.

Көмектес септігіне  үнді дыбыспен аяқталған 

сөзге  түгелдей  керігусіз,  дауы сты   д ы б ы сқа 

аяқталған  сәзге  ж алғанғандай  тіркеседі.  Үнді 

д ы б ы с т а р ы н а   а я қ т а л ғ а н   с ө з д е р г е   ү н д і 

ды б ы стары н ан   басталаты н  ілік  (-ның),  табыс 

(-ны),  көмектес (-мен) қосымш аларының  керігу 

ж ол ы м ен   ж ән е  керігусіз  ж а л ға н у ы   белгілі 

заңды лы қтан  емес,  сойлеу  барысындағы  үрдіс 

нәтижесі екенін  көрсетеді.

К өм ектес  септігінің  м -д а н   бастал аты н  

қосы м ш асы   м - н ы ң   б а р л ы қ   үнді  д ы б ы с қ а  

аяқталған сөзге өзгеріссізжалғануы өсыған ұқсас 

м-дан  басталатын -ма,  -ме жұрнақтары  мен ма, 



м е  сұраулық  ш ылауының  жалғануы  да  бірдей 

бөлыгі  келуі  керек  еді.  Бірақ  мұнда  бірізділік 

байқалм айды  нм   >  м б,  ңм  >  нб,  ңм  >  ңб керігу 

амалы  жүреді.

Сапыстырып  көрейік.

Комектес септік

Ш ылау

Болымсы з етістік



М:  шам-мен

шам ба?


көмбе

Н :н ан -м ен

нан ба?

нанба (нам ба)

Ң:  шаң-мен

шаң ба?


сіңбе

Л:  қөл-мен

қөл  ма?

ілме


Р: жыр-мен

жыр ма?


тұрма

У: тау-мен

тау  ма?

жума


Й :сай-м ен

сай  ма?


қима

Қазақ тіліндегі  -лар,  -лер (-дар,  -дер,  -тар, 



-тер) көптік  ж а лға у ы   м ен   -л а ,  -л е   (-д а ,  -де, 

-т а,-т е),  - л ы ,- л і  (-д ы ,  -д і,  -т ы ,  -т і),  -л ы қ , 

- л і к   (-дық,  -дік,  -тық,  -тік)  ж ұрнақтары ны ң 

жалғауында да керігу амалы  кездеседі.

Қ азақ тіліндегі л-дан  басталатын -лық,  -лік 

(-дық,  -дік,  -тық,  -т ік),  -ла,  -ле  (-да,  -де,  -та, 

-те),  -лы,  -лі(-ды,  -ді,-ты,  -ті) жұрнақтары  мен 

-лар(-дар,  -дер,  -тар,  -т е р )ш т \к  жалғаулары м, 

н,  ң,  л  ү н д і  д ы б ы с т а р ы н а   б іт к е н   с ө зг е  

жалғанғанда керігу амалы іске асып, л-д алмасуы 

пайда бөлады.

М ,  н,  ң,  л  дыбыстары на  біткен  сөздерге 

ж ө ғ а р ы д а   а т а л ғ а н   ж ұ р н а қ ,  ж а л ға у л а р д ы ң  

ж алғану  тәртібіндегі  м л > м д ,  нл>нд,  ңл>ңд, 

лл>лд амалын былайша көруге бөлады:



-лық,  -лік жұрнағы жалғанғанда:

М:  ш амлық >  ш амдық,  емлік>емдік 

Н:  ханлық  >  хандық,  күнлік  >  күндік 

Ң:  кеңлік  >  кеңдік,  теңлік > теңдік 

Л:  саллық  >  салдық,  көллік  >  көлдік 

-ла,  -ле жұрнағы жалғанғанда:

М:  қөмла  >қөмда,  емле  >  емде 

Н:  шыңла>  шыңда,  жүнле  >  жүнде 

Ң:  тыңла  >  тыңда,  теңле  >  теңде 

Л:  қөлла  >  қөлда,  желле  >  желде 

-лы,  -лі жұрнағы жалғанғанда:

М:  құмлы  >  құмды,  тиімлі  >  тиімді 

Н:  қанлы  >  қанды,  жүнлі  >  жүнді 

Ң:  өңлы  >  өңды,  көңлі  >  көңді 

Л:  төллы  >  төлды,  көллі  >  көлді 

-лар-лер қосымш асы жалғанғанда:

М:  шамлар  >  шамдар,  кімлер >  кімдер 

Н:  қанлар  >  қандар,  күнлер  >  күндер 

Ң:  шаңлар  >  шаңдар,  көңлер  >  көңдер 

Л:  қөллар  >  қөлдар,  көллер  >  көлдер 

Керігу амалына дейінгі нұсқалар ішінен кеңлік, 



теңлік, тыңла,  теңле,  құмлы,  оңлы,  аңлы, мұңлы 

сияқты сөздердің жергілікті сөз ретінде сақталып 

өтырғанын байқауға бөлады.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   318   319   320   321   322   323   324   325   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет