Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет316/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   312   313   314   315   316   317   318   319   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
    Навигация по данной странице:
  • Қ, к - у
МОРФОНОЛОГИЯ

9.6.2.3.  Тіл  арты  дыбыстарының тіл  алдына 

жылжу үрдісі

Т ү р к іт а н у  

ғ ы л ы м ы н д а  

т іл  


а р ты  

ды бы стары ны ң тіл  адды на  қарай  жылжу  үрдісі 

тек дауысты ды бы сқа байланысты сөз болды да, 

дауыссыз дыбыстар жөнінде айтылмай келді.  Біз 

бұл  үрдістің  дауы ссы з  ды бы сқа да  қатысы  бар 

деп  есептейміз.  Тіл  арты  дауыссыздардың  тіл 

алды на  ж ы лж у  үрдісін  м ы на  д ы б ы стард ы ң  

алмасуынан байқауға болады.



Қ,  к  -  у  ды бы стары ны ң  алмасуы:  бақ-бау, 

қыстақ-қыстау,  санақ-санау,  бояқ (диал.)-бояу, 

білек-білеу, тірек-тіреу,  тілек-тілеут.Ъ.

Қ-й  дауы ссы здары ны ң  алмасуы:  тоқ-той, 

соқ-сой, жоқ-жой,  бақ-байла, бек-бей (жаз.би) т.б.

Ң -й  ды бы стары ны ң  алмасуы:  барсаңшы- 

барсайшы, келсещиі-келсейші, жеңше-жейше (сөйл. 

тілінде) т.б.  Етістіктің  шартты  рай тұлғасы ны ң

2-ж ақтағы   көрсеткіш і  [ң]  ж алғауы ны ң  [й]-мен 

алмасуы барлық етістікке жалғанғанда кездесетін 

құбылыс сияқты .  Солай бола тұра тек қана  -шы 

тұлғасы ж алғанғанда ғана вариант түзеді. Келсең 

сөзін келсей деп айту тілімізде  бар болғаны мен 

бірдей емес. Келсең,  барсаң дегенде ш арттылық 

мағына сақталса, келсей, барсай, келсеңші-келсейші 

дегенде м ағы на өзгеріп  кетеді.



Ң -у ды бы стары ны ң  алмасуы: аң-ау,  аңсар- 

аусар, аңқау-ауам, аңшы-аушы, көңіл-кеуіл, оңаша- 

ауаша (диал.) т.б.

Ң -н  д ы б ы стар ы н ы ң   алм асуы на  етістіктің 

-ған -геятұлғалы есімшесіне соң шылауы тіркесіп 

ай ты лған да,  он ы ң   (ш ылау  сөздің)  қосы м ш а 

ретінде  сын  түрінде  айтылуын  атауға  болады. 

М ысалы,  барған  соң  -  барғансын,  келген  соң  - 



келгенсінт.Ъ.

Ал  сөйлеу тілінде қалың-қалын,  біздің-біздін, 



сізд ің -сізд ін ,  ш ү б а лш а ң -ш ү б а лш ы н  с и я қ т ы  

варианттар да байқалады.



Ш -с  ды бы стары ны ң  алмасуы,  негізінен, 

тіларалық алмасудажиі айтылып келеді. Ал  қазақ 

тілінің  өз  ішінде  шәмбе-сәмбе,  шодыр-содыр, 

бағынышты-бағынысты,  шекер-секер,  қошта- 

қост а,  іл е -ш а л а   -  іл е -с а л а ,  ш а й қ ы м а за қ - 

сайқымазақ сияқты   варианттардан  көрінеді. Ал 

еіиек-есек,  беш -бес,  м ы ш ы қ-м ы сы қ  с и я қ т ы  

в а р и а н тт а р д ы ң   [ш]  -  м ен  а й ты л аты н д ар ы  

жергілікті  сөзге  жатады.  Ал  тіліміздегі  сүйінші- 

іиүйінші,  басқыш-башқыш сияқты алмасулардың 

жөні  бөлек.  Бұларды  алш ақ  үндесу  (дистактілі 

ассим иляция)  немесе  сөз  соңы ндағы   буында 

тұрған  [ш]  ды бы сы ны ң басқы  буындағы  [с]-ға

ә с е р і  д е п   т ү с ін е м із .  Б ір а қ   б ұ л   ү н д е с ім  

(а с с и м и л я ц и я )  ф о н е т и к а л ы қ   ө згер іс  ем ес. 

Ө йткені бұл сөздердегі ш дыбысыны ң с -ғ а  әсері 

а с ш ы -ның 

аш ш ы  б о л ы п  

а й т ы л у ы н д а й  

артикуляциялық кедергіге тап болып тұрған жоқ. 

М ұнда  тек  сөйлеуш інің  санасы ндағы   кейінгі 

дыбыстарды  айтуға  психологиялы қ  дайы нды қ 

кезінде  соған   ұқсас  дыбысты  (ш  мен  с-н ы ) 

алм асты ры п  айту  ғана.  С онды қтан  сүйінші- 

шүйінші, басқыш-башқыш - вариант ретінде жарыса 

айтыла береді де м орфонологиялық құбы лы сқа 

жатады.

7.  Ш , С дыбыстарының  ұяң ж ұбы ж , з екені 

белгілі.  Ш -с   алмасулары  сияқты  ж -з  ды бы с- 

тары ны ң да алмасуы  кездеседі.  М ысалы, жыт- 



зыт, жытыр-зытыр, жэбір-зэбір, зекі-жекі, зекіру- 

жекіру сияқты варианттарда сөз басында алмасса, 

найж ағай-найзағай,  қаужа-кауза,  тэжім-тәзім 

сияқты   сөздерде  сөз  ішінде  алмасып  отырады. 

Сөз соңында қыж-қыж қайнады, қыз-кыз қайнады 

деген еліктеуіш сөздерде кездеседі.

8.  Қ азақ тілінде з-й, ж-й алмасулары ертеде 

болған  тәрізді.  Сонды қтан  бұл  дыбыстардың 

алмасуы  арқы лы   ж асалған  варианттар  қазіргі 

қазақ тілінде сирек кездеседі.  Мысалы, сөз-сөйле, 



жаз-жай (дастарқан жаз - дастарқан жай), жаз- 

жай (жаз-жайла), жазыл-жайыл т.б.

Ал  ж -й  алмасуы  ажырат-айыр,  аждаһа- 



айдаһар,  жэ-иэ,  үж ым-үйым  сияқты   сөздерде 

кездеседі. Ж-й немесе й-ж алмасулары тіларалық 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   312   313   314   315   316   317   318   319   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет