Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет313/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   309   310   311   312   313   314   315   316   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
9.6.2. Дауыссыз дыбыстардың алмасуы

Дауыссыз дыбыстардың морфонологиялық 

алмасу жолдары дауыссыз дыбыстардың сәйкестігі 

мен  керігу  (диссимиляция)  құбылысы  арқылы 

жүзеге асады.



152

МОРФОНОЛОГИЯ

Д а у ы с с ы з  д ы б ы с т а р д ы ң   а л м а с у   ж ай ы  

қатаңнан  ұяң ға  ауысу,  ш ұғыл  ды бы старды ң 

ы зы ң ға   ауысу,  тіл  арты  д ы б ы стар ы н ы ң   тіл 

алды на жылжу үрдістері арқылы  пайда болады. 

Бұл  үш  үрдіске жеке-жеке тоқталамыз.



9.6 .2 .1.Үяңдану үрдісі

П -Б   дыбыстары ның  алмасуы  сөз  басында 

және сөз ішінде кездеседі.  Мысалы, полат-болат, 



пұт ақ-бұт ақ,  П ат им а-Б ат им а,  пенде-бенде, 

пақыр-бақыр,  т апа-т аба,  ш үперек-ш үбереқ, 

епелекте-ебелекте, епетейсіз-ебедейсіз, жалпаңда- 

жалбаңда,  көпірік-көбік т.б.

П дыбысыны ңб-ға алмасуы тұлғалар жігінде 

жиі кездеседі.  Мысалы: сап-сабы,  көп-көбі,  сеп- 



себеді, жап-жабады, жап-жабықт.Ь.

Ескерту:  бұл  құбылыстың  жиі  кездесуіне 

қарап, бірыңғай ұяңданатын фонетикалық алмасу 

деуге  болмайды.  Себебі  [п]  ды бы сы на  біткен 

сөздерге дауысты дыбыстан басталатын қосымша 

ж а л ғ а н ғ а н д а   [п]  д ы б ы сы   үш  тү р л і  б олы п  

айтылады.

Бірінш іден,  бірсыпыра  п -ға  біткен  сөзге 

д а у ы с т ы   д ы б ы с т а н   б а с т а л ғ а н   қ о с ы м ш а  

ж алғанғанда п -н ы ң б -ға  алмасуы байқалмайды. 

Мысалы, сап-сапы (армия сапында), кепте-кепеш, 



теп-тепеңде, қопсы-қопар сияқты сөздермен қатар 

ел іктеуіш   сөзд ерд і  м ы с ал ға   а л у ға   болады . 

Еліктеуіштерде  ұяңдану  тіпті  болмайды:  т ап- 

тапылда,  топ-топылда, зып-зыпылда т.б.

Екіншіден,  [п] ды бы сы м -ға айналады:о«ь//?- 



омыр, жап-жамылт.б.

Ү ш інш іден,  [п]  дыбысы  у -ғ а   айналады . 

М ысалы,  жап-жауып,  сеп-сеуіп,  кеп-кеуіп  т.б. 

Демек, бұлайша ауытқуларға ие болып отырған 

бұл  құбы лы с  (п-б)  ф онетика  енш ісіне  жата 

алмайды.


Т-Д дыбыстарының алмасуына/лоя-дол, тэн- 

ден (дені сау дегенде), тіллә-ділдә, тілмар-ділмар, 

тажал-дажал, томалақ (диал.)-домалақ, тап-дэп 

(тап өзі - дэп өзі дегенде), аттас-адас,  ат т ам- 

адым  си яқ ты   вар и анттарды ң   қ о л д ан ы л у ы н  

айтуға болады.

С о н д а й -ақ  

т а ғ а т , 

т а ғ а м  

с ө з д е р і 

ы қш ам далы п дәт  (дэті шыдамады),  дэм  болып 

айтылады.

Т ұлға  жігінде  т-д дыбыстары ның  алмасуы 

Үлтай-Үлдай (есім), жуантық-жуандық, өлімтік- 

өлімдік, мөлтек-мөлдек, кемтік-кемдік, жемтік- 

жемдік сияқты сөздерде  кездеседі. Әрине, -тық, 

-тік  ж ұрнағы  мен  -дық,  -дік  ж ұрнақтары ны н

м ағы налары   сараланы п  басқа-басқа  м ағы н а 

жасауға икемделгендігі  анық.

3. 


Қ-Ғ,  К-Г дыбыстарының алмасуы айқай- 

айғай,  ақа  (диал.)  - аға,  тақа-таға,  шақа-шаға 

(бала-шаға дегенде), бөтеке-бөтеге, бақан-баған, 

садақа-садаға,  қылқын-қылғын,  ілкі-ілгері сияқты 

сөздердің варианттастығы нан анық байқалады. 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   309   310   311   312   313   314   315   316   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет