Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет303/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   299   300   301   302   303   304   305   306   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
МОРФОНОЛОГИЯ

ж ұрнақтары н  қабы лдап,  ортаншы,  жэненші 

(диал.)  сөздерінің  ж асалуы нда  да  дайын  үлгіні 

пайдалану бар.

Ал  сенімді,  сенімсіз,  өнімді,  өнімсіз,  білімді, 

білімсіз деген сөздердің сенім,  өнім,  білім сияқты 

етістіктен -ым,  -ім жұрнақтары арқылы жасалған 

зат  есім ге  сы н   есім   ту д ы р ат ы н   -лы ,  -сы з 

жұрнақтары жалғанып жасалып тұрғаны белгілі. 

Ал  осы  үлгі  бойы нш а,  ж ағымды,  жағымсыз, 

жарамды, жарамсыз, конымды, конымсыз сияқты 

создер жасалған.

Ұқсату  үрдісі  сөзпіш індерде  де  кездеседі. 

Мысалы:  барғанмын  -  барғаммын  -  барғамын 

түрінде ©згерген  сөздің екінш і ж ақта барғансың

-  барғасың түрінде ықшамдалуы сәйкес келмейді. 

Себебі бірінші жақтағы барғанмын сәзінің кейінді 

ықпалм ен  [нм-мм ],  бірдей  екі дыбыстың  біреуі 

түсу  а р қ ы л ы   (д е ге м и н а ц и я :  м м -м )  езгеруі 

түсінікті  болса,  барғасың  сөзін  олай  айғақтай 

алмаймыз.  С онды қтан  барғамын  сөзпіш інінің 

үлгісімен  барғасың  ы қш ам далған   пішіні  пайда 

болды деуге  болады.

9.5.3.  М ағы налы қ қарсылық

М орфонологиялық  құбылыстардың  пайда 

болуына мағыналық қарсылықтың да қатысы бар. 

Себебі кейде сөздерге жалғанатын қосымшалардың 

жалғануы  езге  сөзбен  м ағы налас  болып  келеді 

де, түсініксіз болмау үшін ауытқу пайда болады. 

Әсіресе,  бұл  омонимдес  создерге  қосымшалар 

жалғанғанда анық байқалады.  Мысалы: кара созі 

әрі  сын  есім,  әрі  етістік  м ағы насы на  ие.  Қара 

етістігіне -тшжұрнағы ЖсШ ған ғанда карала бол ып 

айты лм ай  к а р а -\й \- л а   болы п  й  қ ы с т ы р м а  

дыбысымен қолданылады.  Себебіод?<

2

Л#деп айту 



сын есімінен етістік жасауға пайдаланылады.

Сондай-ақ иі (емшектің  июі) етістігіне өздік 

етіс  жұрнағы  |н|  ж алғанғанда  иін  болып  айтылу 

керек  еді.  Бірақ  и  (айтылуы  ій)  етістігіне  оздік 

етіс  ж ұ р н ағы н а  ом о н и м д ес  етістік  зат  есім 

тудыратын  -ін  ж ұрнағы  жалғанып  иін  зат  есімі 

жасалған.

С о н д ы қ та н  



и ін  с ө з ін і ң   м а ғ ы н а л ы қ  

қарсы лы ғы нан  қаш ы п,  иі  етістігі  ездік  етіс 

пішінінде  араларына  [с]  қы стырма  дыбысын 

қойып  исін  түрінде  айтылатын  болды.  Немесе 



осы  жер  тіркесі  осыж ер-осж ер-өшшер-өшер 

түрінде  озгеріп  айты лса,  ал  осы  жак  тіркесі 



осыж ак-осж ақ-ош ш ак  созінде  д егем и н ац и я 

жүзеге аспайды. Себебі ошіиак-ошақ болып өзгерсе 

ошақ (қазандық)  зат есімімен  омонимдес болып

ш ығар еді.  Сондықтан мағыналық қарсылық бұл 

амалдың жүзеге аспауына себеп  болған.

С о н д а й - а қ   т ү й + ін -т ү й ін   зат  е с ім ін ің  

жасалуынан  қашып, өздік етіс пішіні түйін емес, 

түйсін болып  айтылатын болды.

9.5.4.  Қолданылу жиілігі

М орф онологиялы қ  құбылыстардың  пайда 

болуына қатысты  үрдістер бір созге тиісті болса, 

екінші сөзге әсер етпей  жататыны белгілі, сондай 

үрдістердің,  бірі  жиі  қолданылатын  сөздерде 

байқалады.  М әселен, дауысты дыбыс  арасында 

тұ рған   қ,  к,  п  дыбыстары ның  ұяңданы п ғ ,  г,  б 

тү р ін д е   д ы б ы стал у ы   т ұ л ға л а р   ж ігін д е  кең  

таралған.  Мысалы, ек-егін, кек-кегі, тарақ-тарағы, 



соқ-соғыс,  сап-сабы,  сеп-себеді, теп-тебіс т.б.

Бірақ бұл өзгерістердің фонетикалық өзгеріс 

еместігін казақ+ы - қазақы, қалмақ+ы - қалмақы, 

жинақ+ы - жинақы,  бүк - бүкір, бүк - бүкііи, тік - 

тіке,  нақ  - нақа,  бала+пан  - балапан,  сап  -  сапы 

сияқты санаулы  сөздердегіқ, к, п дыбыстарының 

ұяңдамауынан  байқаймыз. Ере келді,  түра келді, 

жата қалды тіркестерінің де ерегелді,  түрегелді, 

ж ат ағалды   болы п  ай ты лу ы н д ағы   ұяңдану 

ам алы ны ң  шексіз  еместігін  қарақат  (қарағат 

емес), қожақат (қожағат емес) сияқты сәздерден 

көреміз.


Осы  мысалдардағы  қ,  к,  п  дыбыстары ның 

ұяң д ан бауы   сөзж асам   ж олы м ен  ж а л ғ а н ғ а н  

тұлғаларда (“сапы” сөзінен басқасы) кездесетініне 

көңіл  аудару  қажет.  Неге  жалғаулар  мен  пішін 

тудыратын жұрнақгар жалғанғанда ұяңдану үрдісі 

кең таралады.

С езж асам д а  ұ я ң д ан б аған   д ы б ы стард ы ң  

кездесу себебі: жалғаулар мен  пішін  тудыратын 

жұрнақтар өзіне қатысты сөз табының кез келген 

сөзімен жалғанып жиі  қолданылады.

Осы  жиілік  ұяңдану  амалын  күшептеді  де, 

б ір т е -б ір т е   с ө зж а с а м   ж о л ы м е н   т ір к е с к е н  

тұлғаларға да эсер етеді.  Бірақ қосымша жалғану 

арқы лы   жеке  лексикалы қ  м ағы н аға  ие  болған 

бұл  сөздердің  м орфологиялық  тұтасты ққа  ие 

болуы және сирек қолданылуы ұяңдану үрдісінің 

созпіш індерге  қарағанда  баяу  қабылдануына 

с е б е п   б о л ад ы . 

Қ ,  к ,  п  д ы б ы с т а р ы н ы ң  

ұяңданбайтын тұстары созжасамда сақталуы осы 

себепке байланысты.

Сондай-ақжиі қолданудың әсері ықшамдалу 

амалында да бар. Тіліміздегіал, қал, кел,  қыл,  бол, 

сал  деген  алты  етістікке  көсемш енің  -іп,  -ып 

қосымш асы  ж алғанғанда  алып-ап,  қалып-қап,





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   299   300   301   302   303   304   305   306   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет