Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет301/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   297   298   299   300   301   302   303   304   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
МОРФОНОЛОГИЯ

Р:  қы рға,  жарды,  жарда,  жардан,  қорды, 

бірақ қы рқа,  сұрқия, буырқан,  ш амырқан т.б.

Л: қолға,  колдар, қолда,  қолмен,  көлде, бірақ 

қолтық, жұлқы,  көлкі,  бөлтек,  бөлш ект.б.

У: дауға, дауды, даудан, даумен, даулар, бірақ 

даукес, жауқазын,  әупірім т.б.

Й:  шайлар, шайдан,  шайға,  шайда, шайдың, 

бірақ ш айқа,  кұйкі,  ойпат, тайқы ,  қиқа т.б.

Бұл  мысалдардағы  бірақ  дегеннен  кейін 

тұрған сөздердің бәрі де  “ауытқуды” аңғартады.

3 .^ Ф о н е т и к а л ы қ   д ы б ы с   а л м а с у л а р  

ф о н е т и к а н ы ң   өз  т е р м и н - ұ ғ ы м д а р ы м е н  

түсіндірілсе,  морфонологиялық құбылыстардың 

т ү с ін іг і  ф о н е т и к а   ш е ң б е р ін е н   ш ы ғ ы п , 

г р а м м а т и к а л ы қ   т е р м и н -ұ ғ ы м д а р   а р қ ы л ы  

ұқтырылады.  М ысалы, тап-тауып,  жап-жауып 

дегендегі  п-у  алмасуы  тек  көсемш енің  -ып,  -іп 

ж ұ р н а қ тар ы н ы ң   ж а л ға н у   нәти ж есі.  Д ем ек, 

грамм атикалы қ  ұғы м н ы ң   көм екке  келуі  бұл 

а л м а с у д ы ң   м о р ф о н о л о г и я л ы қ   қ ұ б ы л ы с қ а  

жататынын  көрсетеді.

4 .  Ф онетикалық дыбыс алмасу нәтижесінде 

е ш қ а ш а н   с ө з  в а р и а н т ы   ж а с а л м а й д ы .  Ал 

м о р ф о н о л о г и я л ы қ   қ ұ б ы л ы с т ы ң   п о з и ц и я  

талғамауы, ауытқып  қолданылуы вариант жасау 

жолы болып табылады.

ЕСКЕРТУ: Жалпы тіл білімінде, оның ішінде 

қазақ тіл  білімінде сөз  варианттарының жасалу 

жолын түсіндіргенде, оның жасалу жолының бірі 

ретінде фонетикалық вариантгың берілуі дәстүрге 

айналған.  Кең  тарап,  сан ам ы зға  сіңген  осы 

ұ ғ ы м н ы ң   қ о л д а н ы л у ы  

с о ң ғ ы   з е р т т е у  

н ә т и ж е л е р ім е н  

қ а й ш ы  

к е л е д і. 

С е б е б і 

ф онетикалы қ  заңға  бағы нудан  пайда  болған 

о з г е р іс т е р   ә р қ а ш а н   а у ы т қ у с ы з   ж ү з е г е  

асатындықтан, әр түрлі дыбысталу мүмкіндігіне 

ие  бола  алмайды.  Басшы сөзінің  баишы  болып 

а й т ы л у д а н   б а с қ а   ж о л ы   ж о қ .  С о н д ы қ т а н  

ф онетикалы қ  вариант  деп  аталатын  терминді 

морфонологиялы қ  вариант  деп  атау  ғылыми 

тұрғыдан дұрыс болады.

9.3. 

М О Р Ф О Н О Л О Г И Я Н Ы Ң  



М О Р Ф О Л О Г И Я Д А Н   Ө З Г Е Ш ІЛ ІГ І

Қ а за қ   тіл ін д е  м о р ф о л о ги я   ер еж есім ен  

түсіндіруге  коне  берм ейтін  озгеш е,  ерекш е 

құб ы л ы стар   бар.  Бұл  қ ұ б ы л ы стар   м о р ф о - 

н о л о г и я д а   қ а р а с т ы р ы л у ы   т и іс .  О л а р д ы  

морфологиядан ажырату үшін  мынандай дәйекті 

есте сақтау керек.

1. Создердің тұлғалық ерекшеліктеріне коңіл 

аударып, морфологиялық талдау жасағанда, түбір 

м ен   қ о с ы м ш а н ы ң   қ о с ы н д ы   м а ғ ы н а с ы  

байқалмайды.  Мысалы, қобдиіиа,  кітапша деген 

создердегі  қобди  және  -ша,  кітап  және  -ша 

тұлғалары н ы ң   м ағы насы   мен  қы зметі  ан ы қ 

аңғары лы п  тұрса, күлш есозіндегі  -ш еж ұрн ағы  

да  қобдиша,  кітапша  дегендегідей  кіш ірейту 

мағынасын білдіргенмен күлдің кішкентайы емес, 

нанны ң кішкентайы дегенді білдіреді.

Демек, күл  түбір созінің бұл жерде мағынасы 

мен  атқараты н  қызметі  сақталмауы  да  мүмкін 

екен дегенді  аңғартады.  Бұл  создегі/сул түбірін 

т ұ л ғ а   (м о р ф е м а )  д е ген н е н   горі  т ұ л ғ а с ы н  

(субморф) деген жон.

2.  Кей создердің соңында қосымшажалғанып 

тұрған  сияқты   корінуі  мүмкін.  Бірақ  олардың 

ж алған ған   сезіне  үстеген  мағынасы  болмайды. 

Мысалы:  тиіс  -  тиісті,  дэл  -  дәлді,  қызық  - 



қызықты,  сауыр  - сауырсын, м ы қ-м ы ғы м ,  есті - 

естияр т.б. сияқты варианттардың екінші жұбына 

жалғанып тұрған -ті,  -ді, -ты, -сын,  -ияр қосымша 

сияқтанып тұрғанмен тиіс, дэл, қызық, сауыр, мық, 

есті создеріне не лексикалық, не грамматикалық 

м ағы на  үстеп тұрған жоқ.



Со\цхш-ак,Қойқақта - қойқалақта,  иреңде - 

ирелеңде, тыртаңда - тырталаңда дегенде екінші 

ж ұптағы  -ла,  -ле мағына қосып тұрған жоқ.

3.  М орфологиялық талдау жасағанда соз бен 

қосымшаның немесе қосымша мен қосымшаның 

арасы на  басы  арты қ  дыбыстар  қойы латы ны  

байқалады.  М ысалы,  мынадай  -  мына(н)дай, 



с о қ қ ы л а -с о қ қ ы ( ш ) т а .  Б ұ н д а ғ ы   [ н ],  [ш ] 

дыбыстары  қыстырма дыбыс болып есептеледі.

4.  Кей  сөздердің  соңында  арты қ дыбыстар 

кездеседі.  Мысалы, пияла-пиялай, тақта-тақтай, 



м а й с а - м а й с а ң   т .б .  Бұл  с о з д е р д е г і  й ,  ң 

д ы б ы с та р ы н ы ң   да  м а ғ ы н а ғ а   қаты сы   ж оқ. 

Сондықтан бұларды ілеспелі дыбыс деп есептейді.

Кейбір,  “қосымшалар” соз мағынасына қосар 

үлесі  болмаса  да,  дәнекерлік  қызмет  атқарып 

тұрады.  М ысалы, қыдыр(ым)паз,  кел(ім)сек т.б. 

Бұл  “ қ о сы м ш ал ар д ы ң ”  ж оғар ы д ағы   әңгім е 

болған  дыбыстардан  айырмаш ылығы  соз  бен 

қосы м ш аны   байланы стыруш ылы қ  қызметіне 

байланы сты.  Осы  қызметі  олардын  түсіріліп 

айтылуына мүмкіндік бермейді.

6. 


Соз ішінде  кей дыбыстардың көпшілігінің 

ауысым  (метатеза)  нәтижесінде  тұлға  тұрпаты 

озгеріп  кетеді.  Мысалы, сор+ық - сорық созіндегі 

-ы қ  қ о с ы м ш а с ы н д а ғ ы   е к і  д ы б ы с   о рьін  

ауысытырып сорғы болып айтылады. Керік-кергі, 



есіт-есті, сілік-сілкі сияқты варианттар да осылай 

жасалған.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   297   298   299   300   301   302   303   304   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет