Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет3/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
АЛҒЫ  СӨЗ

В.В .Радлов  пен  “К р аткая  грам м ати ка  казак- 

к и р г и з с к о г о   я з ы к а ”  к іт а б ы н ы ң   а в т о р ы  

П .М .М елиоранскийді  бүл  “үш  китке”  қоспай, 

ол екеуін м ладограмм атикалы қ концепциялар- 

ды ң  окілдерімен,  ягни  тілдің  грамм атикалы қ 

қүры лы сы ндагы  қүбы лы старды  кобінесе тари- 

хи  түрғыдан  түсіндіруге  бейім  түратын,  тілдік 

единицаларды  әдетте  өзара  тыгыз  байланыста 

емес,  б ір-б ір ін ен   бол ек  алы п  қарасты раты н  



атомистік лингвистикамен байланыстыру себебі, 

біздің  ой ы м ы зш а,  сірә  осы  жогарыда  айты л- 

ғандарда ж атқ ан   болу  керек  (Тигсо1о§іа.  К   се- 

м идесятилетию   академ ика  А .Н .К он он ова.  Л ., 

1976,  С.  5,6.).

Бүл  түрғы дан  алғанда  Ахмет  Байтүрсы н- 

үлы ны ң“Тіл - қүрал”*  дейтін жалпы атпен  1913- 

1915 жылдары ж арияланган “Дыбыс жүйесі мен 

түрлері”, “Соз жүйесі мен түрлері” және “Сөйлем 

жүйесі  мен  түрлері”  атты  зерттеулер  сериясы н 

өзінің жазылу мақсаты, міндеті жағынан да, қүры- 

лымы мен мазмүн бүтіндігі, жүйе-желісі жөнінен 

де  бөлек,  түбірімен  мүлде  жаңа  сапалы  еңбек 

деуге  болады.  О ны ң  үстіне  бүл  (П .М .М ели - 

оранскийдің грамматикасына қарағанда) көлемі 

жағынан да толы қ  (240 бетке жуы қ).  Қ азақ  тілі 

мүнда,  жоғарыда  айтқаны м ы здай,  алғаш   рет 

өзінің бай төл материалы,  бар болым-болмы сы 

н е г із ін д е ,  ең   б а с т ы с ы :  б а с т а н   а я қ   қ а з а қ  

менталитеті түргысынан қарастырылған.  Оның 

о сы н д ай   ғы л ы м и   те р е ң   н егізд е  ж а зы л ға н , 

біртүтас,  мүлдем  ж аңа  мазмүнды,  болек  типті 

грамм атика  екенін  түрколог  ғалымдар  қазір 

орынды атап корсетуде.

А.Байтүрсынүлының сөз болып отырған осы 

“Тіл  -  қүралы ”  арқы лы   түңғы ш   қа за қ   грамма- 

тикасы ны ң  ғылы ми  негізі  қаланғаны   туралы 

белгілі  ғалым  Ы рысалды  Қ үсайы н  былай  деп 

жазады.  “Ахмет  Б айтүрсы нүлы   үш  бөлімнен 

түратын “Тіл  - 

қ у р а л ы м е н ” 

қа за қ  тілінің грам- 

м атикасы ны ң  ғылы ми  негізделуі  дәрежесін  аз 

уақыттың ішінде өзінен көп ғасырлар бүрын бас- 

тау алып дамыған,  ғылыми түрғыдан кемелден- 

ген басқа тілдер грамматикаларының деңгейіне 

жеткізді”  (Үлттық рухтың үлы тіні,  363,  364 бет- 

тер).  Ал  К .М үсаев  А .Б ай түрсы н ү лы н ы ң   тіл 

қүрылымын түтас бір жүйе ретінде алып қарай- 

тынын және оны ң бүл еңбегін жазуға жеткілікті 

ғы лы м и   д а й ы н д ы қ п е н ,  батыс  ж әне  орыс



әдебиетін жете біліп  барып кіріскенін,  сондық- 

тан  да  “Тіл  -  қүралды ң”  тек  қ азақ  тілі  үшін 

емес,  жалпы түркология  көлемінде жогары  ба- 

ғаланатынын орынды атап көрсетеді. “АБайтүр- 

сынүлының  ғылым  саласында  көп  оқып,  батыс 

әдебиетін,  орыс әдебиетін жақсы білгендігі бар- 

л ы қ   еңбектерінде  ай қы н   көрініп  түр...  Тілдің 

қүры лы м ы н  зерттегенде  “Дыбыс  заңы ” ,  “Сөз 

ж үйесі”,  “Сөйлем  жүйесі”  деп  боліп,  тілге  таң 

қаларлы қтай жүйелі түрде қараған,  қазіргі лин- 

гви сти калы қ  түсініктерді  алды н  ала  болжай 

білген. А.Байтүрсынүлының қазақ, түркі ғылы- 

мы  үш ін  аса  бағалы  еңбектері  -  “Тіл  -  қүрал” 

деп  атаған  кітаптары.  “Тіл  -  қ ү р ал д ар ”  тек 

оқулы қ емес,  ғылыми еңбек дәрежесінде жазы- 

лған,  өз  заманы ндағы теңдесі ж о қ  еңбектердің 

бірі болды”  (Ү лтты қ рухтың үлы тіні,  136-6.).

А .Байтүрсы нүлы ны ң қа за қ  тіл ін ің “Дыбыс 

жүйесі мен түрлерін”, “Сөз жүйесі мен түрлерін” 

ж әне  “Сөйлем  жүйесі  мен  түрлерін”  зерттеген 

кітаптар сериясы н, “Тіл -  қүралы н” өзге ғалым- 

дар да осылай жоғары бағалайды, осылай қазақ 

ғрамматикасының ш ын мәніндегі “төл басы” са- 

найды.  М ысалы, “Тіл - қүралы н” К.Хүсайын да 

солай  қ а за қ  тіл  білімінің іргетасы деп  қарайды 

(Ү лтты қ рухтың үлы тіні,  131-бет).

“Қ азақ грамматикасы” - қазақ әдеби тілінің 

грамматикасы.  1980 жылы ш ы ққан  “Орыс грам- 

м атикасы н” да авторлар солай қазіргі орыс әде- 

би  тіл ін ің   гр ам м ати касы   деп  атаған.  О нда 

“қазіргі” сөзі екі түрде  - тар мағынада ж әне кең 

мағынада  -  түсіндірілген:  тар  мағынада  қазіргі 

деп  осы  күн і  өздері  сөйлеп  ж үрген,  ж азы п 

жүрген, яғни 20-ғасырдың екінші жартысындағы 

тілді  айтқан;  және  мүндай  аядағы  синхрония- 

ны ң озіндік ғылыми негіздері барын, ал қы сқа- 

ша  (краткая)  грамматика  үш ін  белгілі  артық- 

ш ылықтары болатынын атап көрсеткен.

“Орыс грамматикасының” кіріспесінде бүдан 

ары  былай деп жазылған: “Однако  возможно  и 

другое понимание. Эволюционный характер из- 

менения  грамматического строя,  стабильность 

всех его остальных категорий, историчность нор- 

мы, сохранение и передача от одного поколения 

к другому лучших образцов литературной речи 

в классической и,  шире,  вообще в художествен- 

ной литературе  -  все  это делает  вполне  право- 

мерным  и  более ш ирокое понимание хроноло-

Республикалы қ  кітап  музейінің  директоры  Н .Қапалбеков:  “Н ью -Й орк  қалалы қ  кітапханасында  Ахмет  Баіітүр- 

сы нүлы ны ң  1920  жылы  ш ы ққ ан   “Тіл  -  қүрал”  кітабы  сақтаулы  түр”  (Қ азақ  эдебиеті,  2.02.2001).





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет