Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет299/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   295   296   297   298   299   300   301   302   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ИНТОНАЦИЯ

жақын немесе бірыңғай синтагмалардың сызығъі 

ұқсас  болып  түсіп  тұрғаны н  көруге  болады. 

Өлеңдердің күрделі синтаксистіктұтастықтүрінде 

келетіндерінде интонемалардың  түрлерінің көбісі 

кездеседі.

Күрделі  синтаксистік  тұтасты ққа  жататын 

өлеңдердің тарм ақтары ны ң  ішінде  қаратпа сөз, 

қыстырма сөз  не бірыңғай  мүшелер бөлса,  өлар 

с и н т а г м а л а р ғ а   б ө л ін іп ,  ө қ ш а у л а н ы п   не 

б іры ңғайланы п,  ты ны с  белгілерімен  болініп 

тұрады  да, 

сөларға  сәйкес  интөнемалармен 

сипатталады.  Мысалы:

3  2_.

Ә к е ,//  сенің  ж асы ңнан  /   асып  б а р а м ,// 



Кезі-кезі  /к ел ген д е/  тасып  та  алам,  / /  

К езі-кезі  /к е л ге н д е /  жасып  та  алам,  / /  

М ына  емірге,  /б э р іб ір ,//ғ а ш ы қ   балаң.

Құр  алақан  /   емеспін  /   қуан ы ш тан ,/  /

Қуаныштар  /ал д ы м д а/  құрақ  ұш қан  / /

Бір  арыстан  /өм ірден  /   ө т к ен ім е н ,//

Өмір  сүріп  /к е л е д і/  тірі  арыстан  .

1.5


^ 1.5 


----------- 3 

-

Өкінбе,  э к е ,//  өты ң  бар  /   сонбейтұғы н,  / /



Ол  мәңгілік  /ж а н ад ы /  көрмей  т ы н ы м //

2   ____ —

-- ' 3 


2  _____  

—------ 3

Ұрпағың  бар,  /,/ел  менен  /   ер  намы сы н,  / /

Тірі  тұрса,  //қ ө л ы н а н /  бермейтұтъпі.

(М .М ақатаен)

Келтірілген  үш  шумақты  өлеңдегі  бірінші 

ш умақтың  алды ңғы   үш  тарм ағы   -  біры ңғай 

іргелес  сөйлемдер.  Олардың  үшеуінің  де  сөңы 

б ір к е л к і  ж ө ғ а р ы   к ө т е р іл е т ін   т и я н а қ с ы з  

интөнемаға лайық шаматы  паузамен бөлінеді де, 

төртіншісі  ғана төмендеп, тиянақты  интөнемаға 

л ай ы қ  бөлып,  көлемді  паузамен  бітеді.  Бұл 

шумақтың бірінші тармағының басындағы  “әке” 

деген  қаратпа  сөз  синтагманы  бөліп,  өзі  жеке 

синтагма  құрап  тұр.  Төртінші  тармақта  дауыс 

ы рғағы ны ң  кенет  төмендеуі  “бэрібір”  деген 

қыстырма  сөзге  байланысты  да,  өл  қыстырма 

интөнемамен  сипаттааады.  Екінші  шумақтағы 

торттармақ - синтагма екі-екіден қөсылып, өның 

бірінші тармағының сөңы  көтеріліп, екіншісінің 

соңы   төм ен д еп,  паузамен  ты нады .  Үшінш і

ш ум ақтағы   бірінш і,  үш інш і  ж әне  тәртін ш і 

тармақтар екі синтагмаға белініп тұр,  ал  екінші 

тармақ бір синтагма құрайды.  Бірінші тармақтың 



“эке "деген  қаратпа сөзі  паузамен  бөлініп,  өзіне 

тэн  интөнема  құрайды.

П оэзпя-тілінде  буын  саны на  негізделген 

силлабикалық елең жүйесі  қазақ жэне басқа түркі 

тілдерінде  қөлданылады.  Үндіеурөпа тілдерінде 

сөздерді төп гастыратын екпіннің қызметін  қазақ 

жэне  басқа  да  түркі  тілдерінде  үндестік  заңы 

а т қ а р а д ы .  Ұлы  б а б а м ы з  А .Б а й т ұ р с ы н ұ л ы  

айтқандай,  өлеңнің буындары белгілі мөлшерде 

төптасып  “б ун ақ”  құрап,  қайталанып,  тұрақты 

сөз жігімен бөлініп тұрады.  Силлабикалық жүйелі 

б у н а қ т а р  

п ө э з и я  

т іл ін ің  

ұ қ с а с т ы қ  

з а ң д ы л ы қ т а р ы н а   и к е м д е л іп ,  с ө з д е р ін ің  

б у ы н д а р ы н ы ң   с а н ы н а   д е й ін   р е т т е л іп , 

гармөникалық көркемдікпен ерекше түзіледі.

Кіші  фөрмалы  мақал,  мэтелдерді  алатын 

б ө л сақ,  ө й ы м ы зға   А хаңны ң  өлең  ы р ғағы н  

“ж өрғақ” дегені түседі.  Мақат, мэтелдердің буын 

үйлесуі жэне өлардың мөлшерінің бірдей бөлуы, 

әр мақалды бір шеңбердегі біркелкі ырғақта ұстап, 

өлардың  біркелкі,  көтеріңкі 

-  бэсең  “ж өрға 

ж ү р іс ін ің   т а й п а л у ы ”  с и я қ т ы   т ө л қ ы н д ы  

интөнациясын сызады.

Көп  шумақты  өлеңдер  мен  кәп  тармақты 

төлғаулар,  ж ы рлар  си н такси стік  құры лы мы  

жағынан жай хабарлы,  сұраулы, бұйрықты, лепті 

сөйлемдер түрінде де, құрмалас сөйлемдер түрінде 

де,  күрделі  синтаксистік тұтастықтар түрінде де 

кезд есед і.  П ө э зи я д а   кезд есетін   сө й л ем н ің  

жөғарыда аталған құрылымдық түрлерінде бұрын 

көрсеткеніміздей,  интөнациялы қ  мөдельдердің 

(интөнемалар) бэрі  көрініс табады.  Сөйлемдердің 

интөнациясы   эрқаш ан  өлардың  құрылмы  мен 

м а ғ ы н а с ы н а   т ы ғ ы з   б а й л а н ы с т ы   б ө л ад ы . 

С өн ды қтан   п өэзи яда  кездесетін,  сөздерінің 

буындарының санына дейін реттеліп, дыбыстары 

үйлесіп,  ерекше түзілетін  сөйлемдерде өлардың 

м ағы н асы н а  қарай  ин төн ац и ясы   да  барлы қ 

көмпөненттерін  (әуен,  қарқы н,  интенсивтілік, 

ұзақты лық,  пауза)  ©згеше  эсемдікпен  реттеп, 

өлеңнің  ырғақты  кестесін  сызады.

Олең шумақтарының жалпы интөнациялық 

келбеті  біркелкі төлқынданып  келіп,  көтеріңкі- 

б э с е ң   т ө н м е н   с и п а т т а л ы п ,  к е й б ір   сө зд ер 

мағынасына  қарай акценттеліп,  сөңы төмендеп 

барып  паузамен бітеді.  Шумақтардың бір-біріне 

ұқсас  интөнация  өрнегі  өлеңнің  аяғы на  дейін 

б ір н е ш е   р е т   қ а й т а л а н ы п ,  ө н ы ң   ж а л п ы  

интөнациялы қ  келбетін  сызады.  Ұлы  бабамыз 

А .Б а й т ұ р с ы н о в   а й т қ а н д а й ,  бұл  к іл е м н ің , 

сы рм ақты ң  басына  қайталап  түсіп  отыратын 

“өрнегі  сияқты бөлады” .





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   295   296   297   298   299   300   301   302   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет