Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет297/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   293   294   295   296   297   298   299   300   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
142

ИНТОНАЦИЯ

Бұл жеті дербес сөйлемнен тұратын  күрделі 

с и н т а к с и с т ік   тұ т а с т ы қ қ а   ж ататы н  ж ы рды ң  

синтагм алары ны ң  интонациясы   толқы нданы п 

келіп, соңы  көтеріліп,  кейбір сөздер мағынасына 

қарай акценттеліп,  кейбір синтагмалар төмендеп 

бары п  п аузам ен  болінеді.  Б ір -б ір ін е  ұқсас 

интонация ернегі жырдың аяғына дейін  бірнеше 

рет  қайталаны п,  оны ң  жалпы  интонациялы қ 

келбетін сызады.

Осындай  жырлар  немесе жалпы  олеңдердің 

и н тон ац и ясы н   қарасты рған д а 

айта  кететін 

жағдай  -  жыр  не  өлеңдерді  артистер  сахнадан, 

немесе дикторлар радиодан  мәнерлеп  оқы ғанда, 

бұлардағы  сөздер,  бунақтар,  олардың әр буыны 

а й қ ы н ,  қ а т т ы ,  с о з ы л ы ң қ ы   а й т ы л а т ы н  

болғандықтан,  ондағы әр сөзты ңдауш ыға анық 

естіліп,  оте әсерлі  болады.

Мэнерлеп, созып оқығанда, жай  кезде дауыс 

әуенінің котеріңкі-бәсең өзгеруімен белгіленетін 

б у н а қ та р д ы ң   ар а  ж ігін д е  с и н т а г м а л а р д ы ң  

а р а л а р ы н д а ғы д а й   ш ам алы   п аузалар   п ай д а 

болатыны байқалады.  Ол паузалардың ерекшелігі

-  кез  келген  создер  арасында  емес,  тек  қана 

бунақтардың арасында пайда болатындығы.  Бұл 

бунақтардың құрылымының езара  гығыз тұтаса 

байланысу заңдылығын  көрсетіп тұр.

Келтірілген жырдың интөнациялық сызығын 

жазсақ, біркелкі жоғарылы-төменді  17 иінді ©рнек 

бөлар еді:

Көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем түріндегі 

ж ы рға  М ахамбеттің  белгілі  өлеңін  келтіруге 

бөлады:


1)  Ереуіл  атқа  /   ер  салмай  / /

^  


3

2)  Егеулі  найза  /   қолға  алмзй  / /

3)  Еңку-еңку  /  жер  шалмай  / /

____ ^   з'

4)  Қоңыр  салқы н  /   төске  алмай  / /

з

5)  Тебінді  терге  /   шірімей  ,// 



з '


6)  Терлігі  майдай  /   ірімей  / /

з

7)  Алты  малта  /   ас  болмаіі  ,// 



-> 

^  з


8)  Ө зіңнен  туған  /   жас  бала  / /

о 

3



9)  Сақалы  ш ы ғы п  /   жат  болмай  / /

10)  Ат  үстінде  /   күн  кормей  ,/,/

о 

^   3


11)  А рып-аш ып  /   шөл  көрмей  / /

12)  Ер  тосектен  /   безінбей  /,/

2  ___  

  3

13)  Ұлы  төске  /   ұрынбай  / /

14)  Түн  қатып  жүріп,  /  түс  қаш пай  / /

і5)  1 ебінгі  теріс  /   тағы нбай  / /

з

16)  'Іем ір  ж астық  /  жастанбай  / /



і 

^  3


17)  Қу 

толағай 


/  

бастанбай  / /

18)  Ерлердің  ісі  /   бітер  ме?!  (Махамбет).

Осы  М ахамбеттің  7-8  буынды  жыры  буын 

сан ы ,  сөзін ің   біркелкі  үндесуі,  б у н ағы н ы ң  

біркелкі  “ж ө р ғ а ғ ы ”  ж ағы нан  да,  көркемдік, 

мазмұн,  бейнелеу  ж ағы нан  да  жыр  біткеннің 

асқақ  үлгісі.

Әрқайсысы жеке-жеке синтагма бөлатын  18 

тармақтан тұратын жырдың өзіне лайы қ ерекше 

и н төн ац и ялы қ  өрнегі  бар.  18  тарм ақты ң  17 

тарм ағы   біры ңғай  шартты  бағы ны ңқы   сөйлем 

бөлса,  ал  ең  соңғы   18  тарм ақ  басы ңқы  сөйлем 

бөлып  тұр.  С өнды қтан  17  синтагм аны ң  бәрі 

біркелкі динамикамен төлқынданып, сонғы жағы 

көтеріліп қайрылып, бірыңғай  шамалы паузамен 

бөлінеді  де,  ең  сөңғы   синтагманы ң  аяқ  жағы 

мөлшерлі  паузамен  бітеді.  Бұл  сұраулы  сөйлем 

жырдың аяғындағы “Ерлердің ісі бітер ме?!” деген 

көп  компонентті  құрмаластың  басы ңқы сы ны ң 

с о ң ы н а   қ о й ы л ғ а н   т ы н ы с   б е л г іл е р і  (?!) 

семантикалы қ-синтаксистік  м ағы наны   дұрыс 

көрсетіп   тұр.  Бұл  ж ы рды ң   и н тө н а ц и я л ы қ  

сызығын жазып көрсетсек, төмендегідей біркелкі 

өрнек бөлар еді:

5. 7-8 буынды жырдың көп тармақты бөлып,

бір тақырыпқа байланысты өрбитін бірнеше жай

және  құрмалас сөйлемдерден тұратын,  бірнеше

күрделі синтаксистіктұтастыққатөмендегі мысал: 

т 

^  з



Мүны  көріп  /   Қамбардың  / /


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   293   294   295   296   297   298   299   300   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет