Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет284/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   280   281   282   283   284   285   286   287   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
кҮРДЬЛЬНІ Һ.Н  С » И Л 1!ЛҮ1  1¥1ЬП  іу іг іг ш л л \.

ЖӘНЕ  КҮРДЕЛІ  СИНТАКСИСТІК  ТҮТАСТЫҚТЫҢ  ИНТОНАЦИЯЛЫҚ  ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 

133

1.  Қыстаудың  қасында//  үлкен  тоғай  болатын.  2. 

Ол  тоғайда

т ораңғы л,//  ж ы ңғы л,//  жиде^ағашы  / /   және  нар  камыстар  өсетін.  3.  Көп 

жылдык  жыңғылдар// үлкен  терек  ағаштар  сиякты  ж уан//,  бұтақтары  көп 

тармақты,//^сөлемді  болады.  4.  Жыңғылды  қы ст а//  сексеуіл^сияқты//отын 

есебінде  пайдаланады.ЛіОның  ж ылуы// сексеуілден  кем  түспейді.// 6.  Тоғайда

түрлі  жабайы  аңдар  жүреді. 

7. 


Оның  ішінде//\жабайы  ш ош қа,//  қасқы р,// 

қарсақ,//  қояндар^баііатын.  8.  Қ^стардан  онда//  қырғауыл  көп  болатын. 

9.  Қыстың  күні т оғай ға// аңшылар  шығатын.

Бұл  9  дербес  сөйлемнен  тұратын  күрделі 

синтаксистіктұтастық бір “тоғай” деген тақырыпқа 

байланысты  болып,  сол тақырыпты  жан-жақты 

өрбітіп  тұр.  М ұндағы  сөйлемдер  өзара  ілікпелі 

байланы с  арқы лы   байланы сы п  тұр.  Ілікпелі 

байланыс сөйлемдердің арасындағы м ағы налы қ 

қатынастар  оларға  ортақ  сөздердің  немесе  сол 

сөздердің орнына айтылып тұрған есімдіктердің 

(б әр і  қ а р а   ж азум ен   б е р іл ге н )  қ а й т а л а н ы п  

айтылуынан  көрінеді.  Келтірілген  мысалдағы  9 

дербес сойлемді бір синтаксистік тұтастықта ұстап 

тұрған - олардың қайталанып тұрған сөздері мен 

и н т о н а ц и я л ы қ   е р ек ш ел ік тер і.  Бұл  күрделі 

синтаксистік тұтастық бір абзац құрап тұр.

Ал  и н то н а ц и я л ы қ   ер екш елігін е  келсек, 

тұтастыққа енген дербес сөйлемдер жай хабарлы 

с ө й л ем д ер д ің ,  б ір ы ң ға й   м ү ш ел ерд ің   и н то - 

нациялы қ моделімен айтылып, тиянақсы з және 

тиянақты  интонемаларға ие болады. Тұтастыққа 

еңген жеке сөйлемдердің арасындағы  паузалары 

онша көлемді болмайды да абзацты сияқты соңғы 

сөйлемнің аяғы н да көлемді  пауза  көмкереді.  Ол 

пауза  сөй лем нің  бәсеңдейтін  п р осо д и калы қ 

тәсілдермен  бірге  тұтастықтың  аяқталған ы н  

білдіреді.  Күрделі синтаксистік тұтастықтардың 

бұл  компоненттері  ортақ  семантикалық  сөздер 

арқылы бір-бірімен іліктесіп тұратын түрінің тағы 

да бір айта кететін басты интонациялық  ерекш е-

лігі  -  қайталанып  мазмұн  байланысын  білдіріп 

тұрған сөздердің сабақтас құрмаластағы семанти- 

калық жалғаулықтар сияқты  болып  келіп,  солар 

сияқты акценттеліп, молырақ ұзақтылықпен және 

интенсивтілікпен жоғары деңгейде айтылуы.

Мұндай  тұтастықтың  бастамасы,  тақырып 

өрбуі және соңы болады.  Бастамасында  -  бірінші 

сөйлемде  тақырып  жарияланады:  үлкен  тоғай, 

одан кейінгі сойлемдерде  (2,3,4,5,6,7,8) тақырып 

жан-ж ақты   өрбиді,  соңы нда,  я ғн и   ең  соңғы  

сөйлемде  күрделі  си н такси стік  тұтасты қты ң 

қө р ы ты н д ы сы   болуы  ти іс ,  нем есе  қ ал ай д а 

тұтастықтың аяқталғанын білдіретін сөйлем бөлуы 

керек.  Келтірілген  мысалда  бұл  қыстың  күні 



тоғайға аңшылар іиығатын деген  (9) сөйлеммен 

берілген.

2) 

Күрделі синтаксистіктұтастықтың екінші 



қатарластық, жарыспалы түрінде бірнеше дербес 

сойлемдер жалпы  м ағы налы қ қатынаста бөлып, 

бір тақырып айналасында ербиді.  Бірақ олардың 

іш інде  ортақ  л е к с и к а л ы қ   элем ен ттердің   әр 

сөйлемде қайталанып тұруы  шарт емес. Олардың 

озара мағыналық байланысы сөйлемдердің жалпы 

желісінен  және  олардың  ортақ  немесе  жақын 

грамматикалық  формалары нан  білініп  тұрады. 

Мысалы:

1. 

Жаз  шықты.  2.  Күн  әбден  ж ылынып,// малшылар  ж айлауға  кетті.  3. 

Малдарды  өріске  шығарып,//ауылдан  алыс  айдап  салады.  4.  Бақтаишлар 

орістегі  малды//күні-бойы  бағы п,//суғары п,//кеш ке  ауылға  айдап  келеді.

5.  Сол  уақштпа//бүзауын  көрген  сиырлары  моңіреп,//қозысына  телінген

койлары  маңырап,//ауыл  даңғаза  болады.



134

ИНТОНАЦИЯ

Тұтастықтың қатарластық жарыспалы түріне 

берілген бұл м ысалдада тұтастықтың үш  мүшелі 

моделін табуға болады  (1  сөйлем- бастама,  2,3,4 

сөйлемдерде  тақы ры п  өрбуі,  5-сөйлем  соңы). 

М ұнда  сө й л ем д ер  б ір -б ір ім ен   “ іл ік т ес п е й ” , 

дербес құрылымды болып келген.  Бірақ мұндағы 

сөйлемдердің  баяндауыш  ф ормалары   біркелкі 

болып  (көсем ш е,  есімш е,  етістік  ф ормалары ), 

жарыспалы, қатарластық түрде тұрып,  ш ақты қ- 

модальдық  ж ағы н ан   байланы сы п,  сөйлемдер 

бірінен  кейін  бірі  келетін  оқиғаларды   баяндап 

тұр.  Бұл  бірлестіктің  айтылу  интонациясы   да, 

жай хабарлы сөйлемдердің, бірыңғай мүшелердің 

и н то н ац и ясы н ы ң   моделіндей,  аралары н дағы  

паузалары біркелкі  болып,  көлемді пауза соңғы  

с ө й л е м н е н   к е й ін   келіп  тұр. 

Т ұ тасты қ ты ң  

сөйлемдері тиянақсыз, қыстырма және тиянақты 

интонемалармен сипатталады.

Күрделі  синтаксистік  тұтасты қты ң  қазақ 

тілінде  жиі  кездесетін  ж оғары да  келтірілген 

т ү р л е р ін д е   т а қ ы р ы б ы н а   қ а р а й   о л а р д ы ң  

құрам ы ндағы  дербес  сөйлемдердің саны түрлі- 

түрлі  бол ад ы .  С о ға н   б ай л ан ы сты   олар ды ң  

ин тонаци ялы қ ерекш еліктерінде де бір-бірінен 

айы рм аш ы лы қ болуы  мүмкін.

3) 


Күрделі синтаксистік тұтастықтың үшінші 

жалғаспалы  байланысты түрі  көбінесе диалогта 

кездеседі.  Онда сөйлемдердің  мақсаты на  қарай 

бөлінетін  түрлерінің  (хабарлы,  сұраулы,  лепті 

с о й л е м д е р )  б әр і  к езд есе  б ер ед і,  ж ә н е   сол 

сейлемдерге тән интонемалармен  сипатталады. 

Б ір а қ   о л ар д ы ң   басы м   кө п ш іл ігі  то л ы м сы з 

сөйлемдер болып  келеді.  Мысалы:

-  1.  Б ү г ін   с а я ж а й ғ а   б арам ы з.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   280   281   282   283   284   285   286   287   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет