Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


(Сонда). 3.  Өдек  үй  ішінің  ко-мын  күйеуіне  айтпай,  / /   өзі  баскарып  кетті  (Сонда)



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет282/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   278   279   280   281   282   283   284   285   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
(Сонда).

3.  Өдек  үй  ішінің  ко-мын  күйеуіне  айтпай,  / /   өзі  баскарып  кетті 

(Сонда).

4.  Жолдасы  көріп  калмау  үшін  / /   Өтеп  баска  болмеге  барып  тасаланды 

(Әбішев).

5. 

Асбасшы  Хасенді алсак,  / /  оның  он  екі пүт  салмағьГдар  (Мүсірепов).

6.  Бүл  пікірге  Масакбай  карсы  болғанмен,  / /  баскарманың  әзге  мүшелері 

/ /  оны  кабылдайды  (Мұқанов). 

_______

7. 

Баскалар  кандай  к уа н са ,// ол  да  сондай  куанған  еді  (Әбішев).

Ж оғарыда  келтірілген  түрлі  бағыныңқылы 

құрмалас  сөйлемдердің  интонациялық  сызығы 

біркелкі болып тұр: олардың бәрінің бағыныңқысы 

толқынданып келіп, синтагмаларға бөлініп, соңғы 

синтагманың  аяғында  котеріліп,  басыңқыдан 

паузамен  бөлінеді.  Басыңқы  компонент  көлемді 

болса, ол ырғақты топтарға бөлініп, толқынданып, 

соңғы  ырғақты топтың аяғында төмендеп барып 

тынады.  Сөйлемнің  ара  жігі  болымсыз  тоналды 

интервалмен белгіленеді, ал бағыныңқы сөйлемнің 

мазмұндық  байланысты  көрсететін  соңғы  сөзі

көбінесе акценттеліп,  көтеріңкі төнмен,  молырақ 

и н т е н с и в т іл ік п е н  

ж ә н е  

ұ з а қ т ы л ы қ п е н  

ерекшеленеді. Сабақтастардың басым көпшілігі екі 

көмпөненті  екі  синтагма  құрап,  алдыңғысының 

интөнациясы аяқталмағандықты білдіріп, соңына 

қарай  жоғары  деңгейде  көтеріңкі  айтылып,  ал 

сөң ғы сы   өй ды ң   ая қ та л ға н д ы ғы н   білдіретін 

интөнациямен бітеді.

Құрамында бір басыңқы,  екі  немесе өдан да 

көп  б а ғ ы н ы ң қ ы л а р ы   бар  құ рм аластар  көп 

бағыныңқылы  сабақтас  құрмалас  деп  аталады. 

Мұндай  құрмалас  сөйлемдер  компоненттерінің




132

ИНТОНАЦИЯ

м а ғ ы н а л ы қ   қ а т ы н а с т а р ы н а   қ а р а и ,  әс ір е с е  

б а ғ ы н ы ң қ ы   к о м п о н е н т т е р ін ің   б а с ы ң қ ы  

ком п о н ен тп ен   байланы су  ж олдары на  қарай 

сатылы бағыныңқылы сабақтас және жарыспалы 

бағыныңқылы сабақтас болып екі түрге бөлінеді.

С аты л ы   б а ғ ы н ы ң қ ы л ы   с а б а қ т а с т а   әр 

бағыныңқы  компонент басыңқы  компонентпен 

тікелей байланыспай, өзінен кейінгі бағыныңқы 

к о м п о н е н т т е р   а р қ ы л ы   с а т ы л а п   б а р ы п  

байланысады.  Мысалы:

Саяхатшылар  т а қа лға н ^са й ы н ,//  Көқшенің  сүлулығы  айқындалып,// 

Оқжетпес  көзге  еркін  шалына  бастады  (Иманжанов).

Бұл  саты лы   б ағы н ы ң қ ы л ы   сабақтасты ң  

компоненттері де әрқайсысы бір синтагма құрап, 

аз ғана паузамен бөлініп, синтагма соңы көтеріңкі 

әуенм ен  өрнектеліп,  просодикалы қ  тәсілдер 

біркелкілікпен ерекшеленеді.

Коп  бағы ны ңқы лы   сабақтас  сөйлемнің  эр 

б а ғ ы н ы ң қ ы   к о м п о н е н т і  т ік е л е й   б а р ы п  

басыңқымен байланысса, коп бағыныңқылының 

ондай  түрі  жарыспалы  бағы ны ңқы лы   сабақтас 

сөйлем  болады.  Мысалы:

Самайына  ақ  кір іп ,//  шеңбері  кең іп ,//  Ушаков  толысуға  айналған 

(Мүсірепов).

Ж а р ы с п а л ы   б а ғ ы н ы ң қ ы л ы   с а б а қ т а с  

сөй лем нің  әр  б а ғы н ы ң қ ы   ком поненті  -  бір 

синтагма  құрап,  әуені  соңы на  қарай  котеріліп, 

баяндауышы акценттеліп,  басы ңқысынан  пауза 

арқылы бөлінеді.  Бұл мысалдардағы бағыныңқы 

сы ңарлары ны ң  бэрі  тиянақсы з  интонемамен 

с и п а тта л а д ы   д а ,  ал  б а с ы ң қ ы с ы   т и я н а қ т ы  

интонемаға ие болады.

Ж о ғ ы р ы д а   к ел тір іл ген   түрлі  қ ұ р м а л а с  

сөйлемдердің интонациялық көріністері кобінесе 

біркелкі  болы п  келеді.  Д ем ек,  си н такси сте 

а ж ы р а т ы л а т ы н   тү р л і  к ү р д е л і  м а з м ұ н н ы ң  

интонацияда  әрқаш анда  ажыратылуы  міндетті 

е м е с .  К о б ін е с е   к ұ р м а л а с   с ө й л е м д е р д ің  

құрылымдық-мағыналық түрлерін  интонемалар 

емес мазмұны жоқ просодемалар ажыратады.  Бұл 

жағдайда интонемалардың варианттарымен бірге 

вариациялары да корініс табады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   278   279   280   281   282   283   284   285   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет