Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Құрмалас сойлемдердің интонациялық



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет278/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   274   275   276   277   278   279   280   281   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
8.8.2.  Құрмалас сойлемдердің интонациялық 

ерекшеліктері

I. 


Б ір -б ір ін е   б а ғ ы н б а й ,  тең   д ә р еж е д е  

с а л а л а с ы гі,  т и я н а қ т ы   түр д е  қ ұ р м а л а с қ а н  

сөйлемдер салалас  құрмалас деп аталады.  Олар 

екі түрге бөлінеді.

1)  Қ ұ р а м ы н а   ен ген   ж ай  с ө й л ем д ер д ің  

жалғаулықсыз,  іргелесіп  құрмаласатын түрі.

2)  Қ ұ р а м ы н а   ен ген   жай  сө й л ем д ер д ің  

жалғаулықтар арқылы  құрмаласатын түрі.

Қ ұрам ы ндағы   жай  сейлемдер  өзара  бір- 

бірімен  мағынасына және интөнациясына қарай 

жалғаулықсыз  құрмаласқан түріне мысалдар:

1.  Қүнанбай  округті  басқаратын  приказдың  бастығы//,  Майбасар  оның 

орынбасары  болатын  (Әуезов).

2.  Кетерде  Боржабай  маған  аманЗасқан  ж оқ,//мен  оған  амандасқан 

жоқпын  (Мұқанов).

3.  Күн  жауып  кет т і//,  оны  елеген  еиікім  болған  жоқ  (Ахтанов).

Кейде жалғаулықсыз салаластың алдыңғы компөнентінің баяндауышгары еді, екен, емес  етістіктерін 

комекшіге алып тұрады.

1.  Сол  өзеннің  екПЯсаУында//бүрын  екі  деревня  бар  екен,//қазір  біреуінің 

брнында//екі  үйдің  мүржасы ~ғтш~7пүр  (Әбішев).

2.  Өмірдегі  коп  күннің  бэрі  бірдей~емес//;  бір  күн  елеусіз  өте  шығады  да, 

//кейбір  күн  елгенше  есіңде  қалад^і  (Ерғалиев).

3.  Тәңірберген  бір рет  тіл  қатып  еді,  //Е л а м а н   үндемеді  (Нұрпейісов).



130

ИНТОНАЦИЯ

К е л т ір іл г е н   ж а л ғ а у л ы қ с ы з   с а л а л а с  

сөйлемдердің бірінші тобы мен екінші (алдыңғы 

компонентінің баяндауышының көмекшілері бар) 

тобы ны ң  айтылу  интонациялары нда  біршама 

айырмаш ылық бар.

Б ір ін ш і  т о п т а ғ ы   ж а л ғ а у л ы қ с ы з   с а л а - 

л астард ы ң   к ом п он ен ттері  ара  жігі  үзілм ей, 

алды ңғы сы   ж оғары ,  кейінгісі  бәсең  айтылады. 

Б ірінш і  сегм енттің  соңы  көтеріңкі  әуенм ен 

өрнектелсе, екінші сегменттің басы да акценттеліп, 

мол  интенсивтілікке ие болады.  Екінш і топтағы 

ж а л ғ а у л ы қ с ы з  

с а л а л а с т а р д ы ң  

б ір ін ш і 

компонентімен екінші компонентінің ара жігінде 

ш амалы  пауза  сезіледі.  Ал, екен,  емес,  еді деген 

комекші етістіктер ерген баяндауыштың тоналды 

деңгейі  мен  интенсивтілігі  том ендеп,  оларға 

кететін  уақы т  мөлш ері  көбейеді.  Бұл  жерде 

интонаци яны ң  компоненті  болып  табылатын 

пауза көмекші грамматикалық тәсілдермен бірігіп 

келіп бірін-бірі  қолдап,  бір арнада тұрады.

Ж оғарыда келтірілген салаластардың жалпы 

тоналды   д ең гей лері  біркелкі  то л қы н д ан ы п , 

компоненттерінің  ара  жігінде  интонациялы қ 

контур  б о л ы м сы з  ж ән е  болы м ды   то н ал д ы  

интервалдармен белгіленеді  ( 25-сурет ).




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   274   275   276   277   278   279   280   281   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет