Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет272/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   268   269   270   271   272   273   274   275   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
8.8.1.  Күрделенген сойлемдердің 

интонациялық ерекшеліктері

К үрд елен ген   сө й л ем   д ей тін д ер д ің   есім 

қаб ы сп ал ы   о р ал ы м д ар ,  есім ш е  қаб ы сп алы  

о р а л ы м д а р   ж ә н е   к ө с е м ш е л і  ж а н а с п а л ы  

оралымдармен  күрделенген  үш түрі бар.

1) 


Аз мөлшерлі оралым, яғни есім қабыспалы 

оралыммен күрделенген сөйлемдер.



1.  Ішкі сыры  берік  Ботагөз//оған~жолықіт?ьі  (Мұқанов).

2.  Жүзінде әжімі көп  дала//құтырынбай  сүлық  жатыр  (Мүсірепов).

3.^Биіктігі екі жарым  кез,  //көлденеңі төрт-ак  кез//тар  үңгірде//төрт- 

ақ  адам  сыйып//жүмыс  істей  алады  (Сонда).

4.  Ой  да  ~1жок,//үміт  те  ж ок,//ерік  те  ж ок//,  билік  те  жоқ 

Сандыбай//қарғаның  түзын  екі  қолымен  үстап,//айнаға  қарағандай  жымиып

отыр  (Сонда).

Бірінші,  құрылымы  ықшам, есім  қабыспалы 

о р ал ы м м ен   к ү р д ел ен ген   екі  с ө й л ем ,  / 1 , 2 /  

әрқайсысы  пауза арқылы екі синтагмаға бөлініп, 

ө з ін е   т ә н   к ө т е р і ң к і   -  б ә с е ң   т о л қ ы н д ы  

и н то н а ц и я м е н   ө р н е к те л ге н .  Л а уза   бірінш і 

синтагманы көмкеріп, көтеріңкі тонмен айтылып, 

есім  оралымды өзіне бағындырып тұрған  негізгі 

сөйлемнің бастауышынан(7>0тагөз,  дала,)  кейін 

жасалған.  Бастауыштың алдында келіп,  өнымен 

қ аб ы су  а р қ ы л ы   б а й л а н ы с ы п   т ұ р ғ а н   есім  

о р а л ы м ы н а  

с ұ р а қ  

қ о й с а қ , 

ол 


б а с қ а  

анықтауыш тар сияқты   “ қандай ” деген сұраққа 

жауап  берер еді.

Ү іи ін ш і,  т ө р т ін ш і  м ы с а л д а р д а   е с ім  

қабыспалы  оралым  біреу  ғана  емес,  бірнеш еу, 

б ір ы ң ғ а й   м ү ш е л е р   т ү р ін д е   о л а р   н е г із г і 

сөйлемнің затесімнен бөлған мүшесіне ( үңгірде,



С а н д ы б а й )  қ а б ы с а   ж а л ғ а с ы п   т ұ р .  Бұл 

мысалдардағы есім қабыспалы оралым бірнешеу 

ж ә н е   б ір ы ң ғ а й   б ө л ғ а н д ы қ т а н ,  ө л а р д ы ң  

әрқайсысы жеке синтагма ретінде  өзара кішірек 

п а у за м е н   б ө л ін іп ,  с ө ң ғ ы с ы   ғ а н а   н е гізгі 

сөйлем нің  өзіне  қаты сты  мүш есімен  қабыса 

б а й л а н ы с ы п   т ұ р .Ү ш ін іи і  м ы с а л д а ғ ы   есім  

қабы спалы   өралы м ға 



үңгірде  деген  жатыс 

септігінде тұрған сөз қатысты бөлып “мекендік” 

мағынаны  көрсетіп тұр,ал  төртінші мысалдағы 

есім  өралы м ға  қатысты  Сандыбай  деген  сез, 

негізгі  сөйлем нің  бастауы ш ы  бөлғанды қтан 

“ кім ?”  деген  сұраққа  жауап  береді.  Бірнеше 

б ір ы ң ғ а й   е с ім   қ а б ы с п а л ы   о р а л ы м м е н  

күрделенген  көп  синтагмалы  сөйлемдер  өзара 

елеулі кідіріспен бөлініп,  көтеріңкі-бәсең бірнеше 

төлқы нды  интөнациям ен  өрнектеліп,  сөңына





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   268   269   270   271   272   273   274   275   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет