Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет265/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   261   262   263   264   265   266   267   268   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
жол  жатыр.  Е л  жақын  ғо й !  (Аймауы т ов). 

Ақбілек су жиегінде бірталай отырды.  Суағады  

да  жатады, ағады   да  жатады,  бір  таусылуы 

жоқ,  қатерді,  өлімді білмейді.  Еш нэрсені сезбейді 

(23-сурет ).


124

ИНТОНАЦИЯ

О Л   Д Л  

А Ғ І А Д А І І  

Т Ү Р А Н .

2 3 - с у р е т .   Логикалық  акценттелген  созі  бар  сойлемнің 

интонациялық  сызыгы

С оны мен,  қазақ тілінде  ой  екпіні  екі  түрлі 

амалмен  белгіленеді:  бірінш іден,  сөйлемдегі 

сөздердің  дағды лы   орны н  ауыстырумен,  я ғн и  

инверсиям ен,  екінш іден,  сөйлемдегі  сөздердің 

орнын  ауыстырмай,  сол  қалпында  қалдырумен 

жасалады.

Қорыта  келгенде, жай  сойлемнің  (хабарлы, 

с ү р ау л ы ,  б ұ й р ы қ т ы ,  л е п ті)  қ ұ р ы л ы м д ы қ - 

коммуникативтік түрлерінің,  оқш ау сөздердің, 

біры ңғай  мүш елердің  айтылу  ерекш еліктерін 

корсетуде  және  сөйлемді  актуальды  мүшелерге 

б ө л у д е  

и н т о н а ц и я н ы ң  

ж ә н е  

о н ы ң  

ком поненттерінің  атқараты н  рөлінің  зор  екені 

анықталды.

С ө й л е м н ің   к ө м м у н и к а т и в г ік   тү р л ер ін е 

б а й л а н ы с т ы  

қ а р а л ы п , 

э к с п е р и м е н т т і-  

ф ө н е т и к а л ы қ   т а л д а у ғ а   т ү с к е н   и н т ө н а ц и я  

компөненттерінің, дәлірек айтқанда:  негізгі төн 

жиілігі,  төналды   д и ап азо н ,  тоналды  д еңгей, 

қарқы н,  ұзақты лы қ,  интенсивтіліктің  -  сойлем 

мазмұнына  тікелей  қатысты  екені  дәлелденді. 

Неғұрлым  сөйлемдегі  мазмұн  мөл да салмақты 

бөлса,  с ө ғұ р л ы м   и н т ө н а ц и я н ы ң   ж ө ға р ы д а  

келтірілген  компоненттері  өзінің  максималды 

күш інде,  д еңгейінде  ай қы н   көрініс  табады . 

Неғұрлым мазмұн шамалы бөлып немесе көмекші 

ғана  рөл  атқары п,  тұрлаусыз  бөлса,  сөғұрлы м  

интөнацияны ң  төналды  диапазөны ,  қарқы н ы , 

ұзақты лығы  мен  интенсивтілігі  шамалы,  аз  да 

көмескі  мэндермен беріледі.

8.7.  ҚАЗАҚ  Т ІЛ ІН ІҢ  

И Н ТО Н ЕМ А Л А РЫ

С ө й л е м н ің   ә р   а л у а н   қ ұ р ы л ы м д ы қ -  

к ө м м у н и к а т и в т ік   т ү р л е р ін е   ж а н - ж а қ т ы  

э к с п е р и м е н т т і- ф ө н е т и к а л ы қ   з е р т т е у л е р  

жүргізудің  нәтижесінде  қазіргі  қазақ  тілінде  8 

түрлі  интөнема бар екені дәлелденді.  Сөндай-ақ, 

8  инвариант  интөнем аны ң  бірнеше  варианты 

бөлып,  өлардың бүкіл  қазақ тіліндегі  неше түрлі 

мазмұнды  көрсететін әр алуан үлкенді-кішілі, жай

және  күрделі,  көп көмпөнентті  құрылымдардың 

интөнациясы ны ң  барлы қ түрлерін  қамтитыны 

анықталды.

Кестеде  сөл  8  и н тө н е м а   мен  и н в а р и а н т - 

т а р ы ө л а р д ы ң   в а р и а н т т а р ы н ы ң   с ы зы қ т а р ы  

бер іл ген .

1.  Екінші  (2)  төналды деңгейден  басталып, 

өй аяқталмағанын білдіретін тиянақсыз интонема 

ж өғары   көтерілетін  төналды  сы зы қпен  және 

өрташа төналды диапазөнмен ерекшеленеді.

М ағы н а  ж а ғы н а н   т и я н а қ с ы з  и н төн ем а 

бірінші  мүшесі екінш ісіне  қарсылас  екі  мүшелі 

жай  сөйлемдер  мен  құрм алас  сейлемдердің, 

сөйлемнің басында тұратын өқшау сегменттердің 

ж ән е  б ір ы ң ғай   м үш елердің  а я қ тал м аған ы н  

білдіреді.  Бұл интөнеманың вариантгары - үшінші 

(3)  кейде төртінші  (4) деңгейге дейін  көтерілетін 

д ө ң е с   н е м е с е   о й ы с   с ы з ы қ т ы   т о н а л д ы  

к о н т у р л а р м е н   б е л г іл е н е д і.  С и н т а г м а н ы ң  

аяқталмағанды білдіретін интонемасы аяғындағы 

создің  ең  сөң ғы   буыны  ы рғақты  

екпінмен 

ерекш еленіп,  сөзылыңқы  айтылып,  ең жөғары 

төналды деңгейге ие бөлады.

2.  А я қ т а л ғ а н д ы   к ө р с е т е т ін   тиянақты 

интонеманың  дөңес  сы зы ғы   төмендеп  барып 

бірінші  (1) төналды деңгейге дейін түсіп, өрташа 

д и а п а з ө н м е н  

с и п а т т а л а д ы .  А я қ т а л ғ а н д ы  

көрсететін  варианттар екінші  (2)  немесе үшінші 

(3)  төналды  деңгейден  басталуы  мүмкін.  Егер 

төналды  көнтуры  үшінші (3) деңгейден басталса, 

өл басында аздап көтерілген  сияқты  бөлғанмен, 

өдан  кейін  төмен  түсіп  кетеді.  А яқталғанды 

білдіретін  интөнемада  синтагманы ң  сөңы  баяу 

қарқы нм ен  айтылып,  негізгі  төн  жиілігі  мен 

ин тен си втілігі  ең  м и н и м алды   м ағы н а ға   ие 

бөлады.

М а ғ ы н а   ж а ғ ы н а н   т и я н а қ т ы   и н тө н ем а 

хабарлы   жай  сөйлем дерде,  екі  мүш елі  жай 

сөйлемдердің және құрмалас сөйлемдердің сөңғы 

көмпөнентінде, сөнымен қатар сөйлемнің сөңыңда 

өрналасатын өқшау және бірыңғай сегменттерде 

кездеседі.

3.  Жалпы  сұрақ  интонемасы  екінш і  (2)  . 

төналды деңгейден  тертінш і  (4) деңгейге дейін 

к ө т е р іл іп ,  о р т а ш а   т о н а л д ы   д и а п а з о н м е н  

е р е к ш е л е н е д і. 

С ұ р а у л ы  

с ө й л е м д е р д ің  

и н то н ем асы н а  ж оғары   кетерілетін   төналды 

көнтурларда бөлатын өрташа диапазөнды екінші

(2)  жэне төртінші  (4) төналды деңгейлер тән.

Бұл сөйлемдер интөнемасы  варианттарының 

көн турлары   ж ө ғар ы   к ө тер іл етін   д ө ң ес  ж әне 

т ө м е н д е й т ін   ө й ы с   с ы з ы қ т а р  бөлуы  мүмкін.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   261   262   263   264   265   266   267   268   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет